ĐỖ TƯ NGHĨA

 

Epictetus

NGHỆ THUẬT SỐNG

Bản dịch Đỗ Tư Nghĩa

 

PHẦN I

CẨM NANG THƯ

 

 

11. HĂY CHẤP NHẬN NHỮNG BIẾN CỐ

NHƯ CHÚNG XẢY RA. 

 

 

          Đừng yêu cầu hay mong đợi rằng, những biến cố [sẽ] xảy ra như bạn mong muốn. Hăy chấp nhận những biến cố như chúng thực sự xảy ra. (60) Theo cách đó, b́nh an nội tâm sẽ đến.
 

 

______

 

(60)  Đây là một lời khuyên rất minh triết. Thiên nhiên vận hành theo những quy luật riêng của nó; do vậy, rất có thể, nó sẽ không xảy ra đúng như điều ta muốn. Tuy nhiên, không phải v́ thế mà ta buông xuôi, không phấn đấu cho những điều ta muốn đạt được. Chỉ có điều, sau khi đă nỗ lực hết ḿnh, mà sự việc vẫn xảy ra không như ta mong muốn, th́ ta nên chấp nhận t́nh huống, và chuẩn bị cho một nỗ lực mới, chứ không nên ngồi đó để than van
 

 

 

 

12. Ư CHÍ CỦA BẠN

LUÔN Ở BÊN TRONG TẦM KIỂM SOÁT CỦA BẠN. 

 

 

          Không có ǵ thực sự ngăn chặn bạn. Không có ǵ thực sự ngăn trở bạn. Bởi v́ ư chí riêng (61) của bạn luôn luôn nằm trong quyền kiểm soát của bạn.
Bệnh tật có thể thách thức thân xác bạn. Nhưng phải chăng bạn chỉ là thân xác bạn? Tật què chân có thể ngăn trở đôi chân bạn. Nhưng bạn không chỉ là đôi chân bạn. Ư chí của bạn to lớn hơn đôi chân bạn.


Bạn không cần phải để cho ư chí của ḿnh bị tác động bởi một sự việc, (62) trừ phi bạn để cho nó làm như thế. Với mọi sự xảy ra với bạn, hăy nhớ điều này.


 

______

 

(61) Trên nguyên tắc, và nh́n chung, th́ ư chí của ta có thể nằm trong tầm kiểm soát của ta. Tuy nhiên, có một số ngoại lệ: a/ Khi ư chí ta yếu đuối, th́ nó dễ bị ngoại cảnh chi phối. b/ Có những động lực “vô thức,” nó nằm ngoài tầm kiểm soát của ư chí.

(62) Đây là một lời khuyên rất hay, nhưng làm được, th́ không phải dễ ? 

 

 

 

13. HĂY TẬN DỤNG NHỮNG G̀ XẢY RA VỚI BẠN.

 


          Mọi khó khăn trong đời đều cho chúng ta một cơ hội quay vào trong và gợi dậy những tài nguyên nội tại tiềm ẩn. Chúng ta có thể, và nên, biến những thách thức mà chúng ta chịu đựng, thành sức mạnh của chính ḿnh. (63)


Những người khôn ngoan cẩn trọng, họ nh́n vượt lên chính cái sự việc, và t́m cách tạo thói quen tận dụng nó.


Khi gặp một biến cố ngẫu nhiên, đừng chỉ phản ứng một cách may rủi: Hăy nhớ quay vào bên trong và hỏi, bạn có tài nguyên nào để xử lư nó hay không. (64) Hăy đào sâu. Bạn có những sức mạnh mà có thể bạn không nhận thức rằng bạn có. (65) Hăy t́m đúng tài nguyên đó. Hăy sử dụng nó.


Nếu bạn gặp một người quyến rũ, th́ tài nguyên cần đến là sự tự-chủ. Nếu gặp sự đau đớn hay sự yếu đuối, th́ đó là sức chịu đựng. Nếu gặp sự lăng nhục, th́ đó là sự kiên nhẫn.


Theo ḍng thời gian, bạn xây dựng thói quen áp dụng nguồn tài nguyên nội tại thích hợp vào mỗi biến cố, và bạn sẽ không bị lôi cuốn bởi những ấn tượng của cuộc đời. Dần dần, bạn sẽ không c̣n cảm thấy ḿnh bị áp đảo [bởi ngoại giới] nữa.


______

 

(63)  Đọc tiểu sử của những vĩ nhân, ta thấy họ đă làm đúng như điều này.


(64) Khi gặp một “thách thức” của cuộc đời, người ta thường hướng ra ngoài để t́m sự trợ giúp – ở người thân, bạn hữu… Nhưng quả thật, đó chỉ là sự hỗ trợ tạm thời và thứ yếu. Epictetus khyên ta nên t́m sự trợ giúp ở sức mạnh vốn có ở bên trong ta, đây mới đúng là sức mạnh lâu dài, luôn sẵn có trong ta, dưới dạng tiềm năng. Tuy nhiên, phải có một “bản lănh” nhất định, th́ mới có thể t́m thấy sự hỗ trợ từ sức mạnh nội tại của ḿnh.


(65) Tâm lư học hiện đại đă chứng minh rơ ràng điều này. Sức mạnh này, cũng giống như những quặng mỏ nằm sâu dưới ḷng đất, chúng có ở đó, nhưng dưới dạng tiềm năng. Vấn đề, là phải biết cách khai thác những quặng mỏ đó và đưa chúng vào sử dụng.

 

 

 

 

14. HĂY CHĂM SÓC NHỮNG G̀ MÀ BẠN CÓ ĐƯỢC.


 

          Không ǵ có thể thực sự bị lấy đi từ bạn. Không có ǵ để mất. B́nh an nội tâm bắt đầu khi, về những sự thể, chúng ta ngừng nói: “Tôi đă mất nó.” Thay vào đó, hăy nói: “Nó đă được trả về lại (66) nơi nó đến.” Con bạn chết? Chúng được trả lại. Vợ bạn chết? Nàng được trả lại. Những vật sở hữu và tài sản của bạn bị mất đi ? Chúng đă được trả lại.


Có lẽ bạn bực ḿnh v́ một kẻ xấu ăn cắp những vật dụng của bạn. Nhưng, tại sao bạn lại quan tâm về chuyện ai đă trả lại cho đời, cái mà đời đă ban cho bạn?


Điều quan trọng, là hăy chăm sóc cẩn thận những ǵ mà bạn có, trong khi đời để cho bạn có – như một khách lữ hành chăm sóc một căn pḥng tại một quán trọ. (67)


______

 

(66) Đây là một cái nh́n rất sâu xa, minh triết. Khi ta nói rằng, ta đă “mất” một sự thể nào đó, là ta mặc nhiên thừa nhận rằng, nó là vật sở hữu “của ta.” Nhưng Epictetus nói rằng, ta không “mất” cái ǵ cả, mà ta chỉ “trả ” nó lại, có nghĩa là, ta đă mượn” nó từ một nguồn nào đó. Quả thực, nếu ta “trả lại” cho ai đó một cái mà ta đă “mượn,” th́ đâu có ǵ phải buồn ḷng! Nhưng, với những kẻ “phàm phu tục tử” như chúng ta, th́ không dễ ǵ có được một cái nh́n như thế!

(67) Rất minh triết. Những cái ta đang “có” trong tay, là rất phù du. Tuy vậy, không phải v́ thế, mà ta không chăm sóc chúng. Chăm sóc chúng, nhưng không luyến chấp vào chúng. H́nh ảnh một người lữ hành chăm sóc căn pḥng tại một quán trọ, thật tiêu biểu cho mỗi con người trên trần gian: Chúng ta đều chỉ là những khách lữ hành, và trần gian chỉ là quán trọ – ư tưởng này, hóa ra, đă có từ đă mấy ngàn năm, mà vẫn c̣n như mới được nói hôm qua! [ Tôi nay ở trọ trần gian… Trịnh Công Sơn].

 

 

 

 

15. CUỘC SỐNG TỐT,

LÀ CUỘC SỐNG CÓ B̀NH AN NỘI TẠI.

 

 

          Dấu hiệu chắc chắn nhất của cuộc sống cao thượng, là sự b́nh an nội tại. (68) Sự tiến bộ tinh thần mang đến tự do, thoát khỏi sự xáo trộn nội tại. Bạn có thể ngừng bồn chồn lo lắng về chuyện này chuyện nọ.


Nếu bạn t́m kiếm một cuộc sống cao thượng, hăy tránh những nếp suy nghĩ như, “Nếu tôi không làm việc chăm chỉ, tôi sẽ không bao giờ kiếm được một cuộc sống đàng hoàng, sẽ không ai công nhận tôi, và tôi sẽ là một kẻ vô-danh-tiểu-tốt”; hay, “Nếu tôi không chỉ trích người làm thuê cho tôi, th́ anh ta sẽ lợi dụng thiện chí của tôi.”


Thà chết đói mà không phiền năo và sợ hăi, c̣n hơn là sống giàu sang mà lo lắng, kinh hăi, nghi ngờ, và ham muốn vô độ.


Hăy bắt đầu ngay một chương tŕnh nhằm tự làm chủ bản thân. Nhưng hăy bắt đầu một cách khiêm tốn, với những điều nhỏ bé vốn quấy rầy bạn. Con bạn làm đổ một cái ǵ đó? Bạn đă đánh mất cái ví của ḿnh? Hăy nhủ thầm: “Việc xử lư một cách trầm tĩnh sự bất tiện này, là cái giá mà tôi phải trả cho b́nh an nội tâm của tôi, cho sự tự do, thoát khỏi sự xáo trộn; người ta không đạt được cái ǵ mà không phải trả giá.”


Khi bạn gọi con ḿnh, hăy chuẩn bị tâm lư rằng, nó sẽ không trả lời; hay, nếu nó trả lời, th́ có thể, nó sẽ không làm như ư bạn muốn. Trong hoàn cảnh này, th́ dù bạn bực ḿnh, cũng không ích ǵ. Không nên để cho con cái bạn có quyền lực gây ra cho bạn sự phiền năo.


 

______

 

(68) Tiếng Việt có hai từ: “b́nh yên” và “b́nh an.” Nhiều người cho rằng, chúng đồng nghĩa với nhau. Nhưng theo chúng tôi, từ  “b́nh yên” có thể dùng để chỉ sự “yên lành” ngoại tại, và “b́nh an”, sự “yên lành” nội tại,  bên trong.

 

 

art2all.net