ĐỖ TƯ NGHĨA

 

Epictetus

NGHỆ THUẬT SỐNG

Bản dịch Đỗ Tư Nghĩa

 

PHẦN I

CẨM NANG THƯ

 

 

16. HĂY PHỚT LỜ NHỮNG G̀

KHÔNG LIÊN QUAN TỚI BẠN 

 

 

          Sự tiến bộ tinh thần đ̣i hỏi chúng ta phải đặt nặng những cái cốt tủy và bỏ qua mọi thứ khác, cũng như [bỏ qua] việc theo đuổi những cái vặt vănh không xứng đáng với sự chú ư của ta. Hơn nữa, đối với những vấn đề không liên quan đến chúng ta, thật là tốt, nếu bị người khác nghĩ rằng bạn khờ khạo và ngây thơ (69). Đừng quan tâm đến những “ấn tượng” của người khác về bạn. Họ bị lóa mắt và bị đánh lừa bởi cái vẻ bề ngoài. Hăy bám chặt mục đích của bạn. Chỉ có điều này mới củng cố sức mạnh của bạn và mang đến cho đời bạn sự nhất quán.


Hăy tránh xa việc cố giành sự tán thành và ḷng thán phục của người khác (70). Bạn đang chọn đi con đường cao thượng. Đừng mong ước người khác xem bạn là người độc đáo, khôn ngoan, lịch duyệt (71). Quả vậy, hăy nghi ngờ, nếu bạn hiện ra trong mắt người khác như là một người đặc biệt. Hăy cảnh giác chống lại một cảm thức về ḷng tự-thị (72).


Việc giữ ư chí của bạn phù hợp với chân lư, và việc quan tâm đến cái nằm bên ngoài tầm kiểm soát của bạn, là mâu thuẫn với nhau. Nếu bạn bạn bị hút vào trong cái này, th́ bạn sẽ bỏ bê cái kia.

 

______

 

(69) Gợi nhớ đến Lăo Tử: “Người đời sáng chói/ Riêng ta mịt mờ…/ Người đời đều có chỗ dùng/Riêng ta ngu dốt, thô lậu…” [Trích Lăo Tử Tinh Hoa, Nguyễn Duy Cần]. Có hai loại “khôn” : Khôn ở những cái vặt vănh, thường được gọi là “khôn vặt;” khôn ở những vấn đề lớn, đó là “khôn thực.” Kẻ tiểu nhân chỉ khôn ở “cái nhỏ”; bậc quân tử th́ “dại” ở cái nhỏ, mà khôn ở cái lớn.
 

(70) Có được sự tán thành và thán phục của người khác, tự thân chúng, không phải là xấu. Nó chỉ “xấu” khi động cơ chủ yếu của đương sự là t́m mọi cách để có được chúng. Ư Epictetus muốn nói, là nên quan tâm đến việc “tinh lọc” cuộc sống nội tại của ḿnh, chứ không nên chạy theo dư luận [khen, chê] của người khác.
 

(71) Sophisticated.
 

(72) Self-importance.
 

 

 

17. HĂY LÀM CHO NHỮNG MONG ƯỚC CỦA BẠN

PHÙ HỢP VỚI THỰC TẠI 

 


          Cuộc sống và thiên nhiên bị chi phối bởi những quy luật mà chúng ta không thể thay đổi. Chúng ta càng nhanh chóng chấp nhận điều này, th́ chúng ta càng có thể b́nh tâm. Bạn sẽ khờ khạo, nếu bạn mong ước rằng con cái hay vợ bạn sẽ sống măi măi. Họ đều phải chết, y như bạn vậy, và quy luật về tính hữu-tử (73) th́ hoàn toàn vượt quá tầm kiểm soát của bạn.


Tương tự như vậy, thật khờ khạo khi mong ước rằng một người giúp việc, một kẻ thân thích, hay một người bạn [sẽ] không có khuyết điểm. Đây là mong ước kiểm soát những điều mà bạn không thể thực sự kiểm soát.


Nếu chúng ta xử lư những ham muốn [thuận] theo những sự kiện, thay v́ bị chúng lôi cuốn đi, th́ việc tránh được thất vọng bởi chúng, là cái nằm trong quyền kiểm soát của ta.


Chúng ta bị lệ thuộc một cách tối hậu bởi cái mang đến cho ta những ǵ mà ta t́m kiếm; [hay bởi cái loại bỏ giùm ta những ǵ ta không muốn]. Vậy th́, nếu bạn t́m kiếm sự tự do, th́ đừng mong ước cái ǵ [hay trốn tránh cái ǵ] vốn tùy thuộc vào kẻ khác (73); nếu không, th́ bạn sẽ luôn luôn là một kẻ nô lệ yếu đuối.


Hăy hiểu sự tự do thực sự là cái ǵ, và làm thế nào đạt để được nó. Tự do không phải là quyền hay khả năng làm bất cứ cái ǵ mà bạn thích. Tự do đến từ việc hiểu những giới hạn quyền lực của riêng ta và những giới hạn do Thiên Hựu (75) an bài (76). Bằng cách chấp nhận những giới hạn và những cái không thể tránh của đời, và hợp tác với chúng, thay v́ chống lại chúng, th́ chúng ta trở nên tự do (77). Trái lại, nếu chúng ta quy phục những dục vọng thoáng qua, theo đuổi những sự thể vốn không nằm trong quyền kiểm soát của ta, th́ tự do bị đánh mất.
 

______

 

(73) Mortality.

(74) Cần suy ngẫm.

(75) Divine Providence.

(76) Chú ư: Sự “an bài” của “ Thiên Hựu,” theo chủ nghĩa Khắc kỷ, không phải là một sự “ an bài” mà khiến cho con người mất hết tự do. Có thể nói ngắn gọn, con người có “tự do” ở một mức độ nào đó, bên trong “trật tự thiêng liêng” của Thiên Hựu. Điều này rất sâu xa, ta chỉ có thể hiểu dần dần.

(77) Đây là một quan niệm về tự do rất đáng suy ngẫm. Một phiên bản hiện đại của nó, là phát biểu: “Tự do là chấp nhận cái tất yếu.” Có nghĩa là, càng chấp nhận sự “bó buộc” tất yếu, th́ ta càng có thêm tự do. Ngược lại, nếu ta quan niệm “tự do” là thích cái ǵ làm cái đó, một cách tùy tiện, th́ ta sẽ mất tự do.

 

 

 

18. HĂY XEM ĐỜI NHƯ MỘT BỮA TIỆC

 


          Hăy nghĩ về đời bạn như thể nó là một bữa tiệc (78), nơi đó, bạn sẽ ứng xử một cách lịch thiệp. Khi thức ăn được chuyển đến cho bạn, hăy ch́a tay ra và nhận một phần vừa phải. Nếu nó đi qua khỏi bạn, hăy thưởng thức cái đă có trên đĩa (79) của bạn. Nếu thưc ăn chưa được chuyển đến bạn, hăy kiên nhẫn chờ đến lượt bạn.


Hăy hành xử với thái độ điềm tĩnh và ḷng tri ân như thế đối với con cái bạn, vợ bạn, nghề nghiệp và tài chánh của bạn. Không cần phải khao khát, đố kỵ, và chụp giật. Bạn sẽ hưởng được cái phần mà bạn xứng đáng được hưởng khi thời điểm của bạn đến.


Diogenes (80) và Heraclitus (81) là những mẫu mực hoàn hảo : họ sống theo những nguyên tắc như thế – thay v́ quy phục những xung động bản năng thô lậu. Hăy theo gương tốt của họ.

______

 

(79) Có nghĩa là, chủ nghĩa Khắc kỷ không hoàn toàn từ bỏ của cải thế tục: Hưởng thụ những ǵ ḿnh đang có, nhưng không luyến chấp vào nó.


(80) Diogenes : [412? 323 t.CN] Triết gia Hy Lạp cổ đại. Sống ngoài mọi quy ước của xă hội, thường được gọi là “Kẻ khinh bạc” [the Cynic].


(81) Heraclitus: [thế kỷ thứ 6, t.CN] Triết gia Hy Lạp cổ đại. Một danh ngôn nổi tiếng của ông: “Không ai có thể tắm hai lần trên một ḍng sông.”
 

 

 

19. HĂY TRÁNH, ĐỪNG ĐỂ CHO M̀NH BỊ NHIỄM

NHỮNG QUAN ĐIỂM TIÊU CỰC CỦA NGƯỜI KHÁC
 

 

          Những quan điểm và phiền năo của người khác có thể dễ lây lan. Đừng tự phá hoại ḿnh một cách vô t́nh, bằng cách để cho ḿnh bị lây nhiễm những thái độ tiêu cực, thiếu lành mạnh, thông qua việc giao du của bạn với người khác.


Nếu bạn thấy một người bạn sầu muộn, một người cha, người mẹ đau khổ, hay một đồng nghiệp gặp một bất hạnh bất ngờ, th́ hăy cẩn thận, đừng bị chế ngự bởi sự bất hạnh “biểu kiến" (82) của họ. Hăy nhớ phân biệt giữa tự thân những biến cố, và những giải thích của bạn về chúng. Hăy tự nhắc nhở ḿnh: “Cái làm người này đau khổ không phải là chính biến cố ấy, bởi v́ một người khác có thể không bị tác động chút nào bởi t́nh huống đó. Cái làm người này đau khổ, chính là sự đáp ứng một cách thiếu phê phán của đương sự.”


Tự buông ḿnh vào những t́nh cảm tiêu cực, sai lầm, cùng với những người mà chúng ta quan tâm, đó không phải là biểu hiện của ḷng nhân ái hay t́nh hữu nghị. Bằng cách giữ thái độ “vô tư” (83) và tránh những phản ứng bi lụy, chúng ta giúp chính ḿnh và kẻ khác nhiều hơn.


Tuy nhiên, nếu bạn chuyện tṛ với một ai đó bị phiền năo, tổn thương, hay phẫn chí, th́ hăy bày tỏ với họ ḷng nhân ái và lắng nghe họ với đôi tai đồng cảm; chỉ đừng để cho họ kéo bạn xuống (84).

______

 

(82) Apparent.
(83) Detached: vô tư; không dính mắc; bất luyến chấp.
(84) Có nghĩa là, đồng cảm với sự phiền năo của họ, mà không bị “lây” sự phiền năo đó.

 

 

 

20. HĂY DIỄN TỐT VAI TR̉ ĐƯỢC TRAO CHO BẠN

 

 

          Chúng ta giống như một diễn viên trong một vở kịch (85). Thiên Ư (86) đă giao cho chúng ta một vai diễn trong đời mà không hỏi ư kiến chúng ta. Vài người trong chúng ta sẽ diễn trong một vở kịch dài, một số khác, trong một vở kịch ngắn. Chúng ta có thể đóng vai một người nghèo, một kẻ tàn tật, một người danh tiếng, một lănh tụ, hay một người dân thường.


Mặc dù ta không thể chọn vai diễn, nhưng bổn phận của ta là phải diễn vai của ḿnh, càng hay càng tốt, và không than van về nó (87). Dù bạn ở vào hoàn cảnh nào, ở đâu, th́ hăy thực hiện bổn phận của bạn một cách hoàn hảo.

Nếu vai diễn của bạn là một độc giả, hăy đọc; nếu [vai diễn] là một nhà văn, hăy viết.

 

______

 

(84) Có nghĩa là, đồng cảm với sự phiền năo của họ, mà không bị “lây” sự phiền năo đó.
 

(85) Một ư tưởng rất quen thuộc.
 

(86) The Divine Will.
 

(87) Rất sâu sắc. Mặc dù không nên “mê tín,” nhưng phải thừa nhận rằng, hầu như mỗi người đều ra đời với một “số phận” riêng. Cái số phận đó, nằm ở cái “vai diễn” đă được trao cho ta – ta không có quyền chọn lựa. Nhưng ta vẫn có quyền diễn vai diễn của ḿnh thật tốt, hay không tốt. Có nghĩa là, ta vẫn có một mức độ tự do nhất định, chứ không hoàn toàn bị Thiên Ư “an bài.” Theo Phật giáo, th́ cái gọi là “số phận”, chỉ là kết quả của “nghiệp.” Nghiệp là hành động “có tác ư” của mỗi người, trong kiếp này và trong vô lượng kiếp trước. Nghiệp của các kiếp trước có thể ảnh hưởng đến cuộc sống ở kiếp này, nhưng mỗi người vẫn có thể “chuyển nghiệp” bằng những hành động tốt của ḿnh. Như vậy, “nghiệp” không phải là “định mệnh.” Và ta cần nhớ, chữ “Thiên Ư,” theo chủ nghĩa Khắc Kỷ, không giống như “nghiệp” của Phật giáo; tuy nhiên, nó cũng không phải là vị Thượng đế có ngôi vị, có quyền thưởng phạt của Kitô giáo, Do Thái giáo, Hồi giáo…

 

 

art2all.net