ĐỖ TƯ NGHĨA

 

Epictetus

NGHỆ THUẬT SỐNG

Bản dịch Đỗ Tư Nghĩa

 

PHẦN I

CẨM NANG THƯ

 

 

21. MỌI SỰ XẢY RA V̀ MỘT MỤC ĐÍCH TỐT ĐẸP.

 

         

          Bạn suy nghĩ thế nào, bạn trở thành thế ấy. (88) Hăy tránh, một cách mê tín, gán ghép vào những biến cố cái quyền lực và những ư nghĩa mà tự thân chúng không có. Hăy giữ đầu óc tỉnh táo. Tâm trí bận rộn của chúng ta măi măi nhảy vụt tới những kết luận, chế tác và giải thích những dấu hiệu vốn không có mặt ở đó. (89)
 

Thay vào đó, hăy giả định rằng, mọi sự xảy ra với bạn, chúng đều xảy ra v́ một mục đích tốt lành nào đó; (90) và, nếu bạn quyết định rằng ḿnh may mắn, th́ bạn sẽ may mắn. (91) Mọi biến cố đều chứa đựng một thuận lợi cho bạn – nếu bạn t́m kiếm nó! (92)

 

______

 

(88) Có nghĩa là, tư tưởng của ta chi phối hành động của ta, và do vậy, quy định đời ta.


(89) Có nghĩa là, ta thường không nh́n sự vật “như nó là”, mà lại “thêm thắt” , gán cho sự việc những cái mà nó không có, theo suy diễn “chủ quan” của ta. Thí dụ: Hôm nay trời mưa. Anh A [làm nông] nói: Có mưa rồi, hay quá! Anh B [nhà thơ, đang thất t́nh]: Mưa buồn quá! Chỉ có một sự kiện: “trời mưa”, nhưng cả 2 người, không ai dừng lại ở sự kiện “trời mưa”, và ai cũng “gán” thêm cho sự kiện “mưa” những cái mà tự thân nó không có. Ai cũng muốn “đánh giá” sự kiện “mưa” theo những điều kiện “chủ quan” của riêng họ. Đối với anh A, th́ “mưa” là rất tốt cho việc trồng trọt của anh. Đối với anh B, th́ mưa quá buồn, v́ anh đang có tâm trạng buồn. Như vậy, nếu trời mưa, mà ta nói “trời mưa”, và không thêm vào đó một “đánh giá” nào [tốt, xấu; buồn, vui…], th́ có thể nói, [một cách tương đối] ta đă “nh́n sự vật như nó là.” [Xin lưu ư: Ở đây, ta chỉ xét sự vật ở “b́nh diện tương đối” [tục đế], chứ không xét nó trên “b́nh diện tuyệt đối” [chân đế].


(90) Theo chủ nghĩa Khắc Kỷ, th́ mọi sự xảy ra, kể cả những bất hạnh, đều phục vụ một mục đích nào đó của Thiên Ư, nhằm mang đến sự tốt lành cho con người. Đây là một quan niệm rất sâu xa, cần phải suy ngẫm nhiều.


(91) Bạn đọc lưu ư: Câu này chỉ có thể đúng với những người có mức “phát triển tâm linh cao.” Nh́n chung, nó không đúng. Thử tưởng tượng một người bị ung thư, nhà nghèo, con đông và đều thất nghiệp, th́ cũng khó mà nói rằng, đó là một điều may mắn! [Dĩ nhiên, người đó có thể tự an ủi ḿnh bằng một số ư tưởng nào đó].


(92) Kinh Dịch nói: “Họa là chỗ dựa của phúc; phúc là chỗ núp của họa.” Nhưng dĩ nhiên, phải biết cách “t́m” th́ mới có thể thấy cái “phúc” trong cái “họa”. Một nghịch cảnh, có thể giúp phát triển đời sống tâm linh đối với những tâm hồn [ở trong điều kiện] mạnh mẽ, nhưng nó có thể đẩy xuống vực thẳm một tâm hồn yếu đuối.
 

 

 

22. HẠNH PHÚC CHỈ CÓ THỂ ĐƯỢC

T̀M THẤY BÊN TRONG NỘI TÂM.

 


          Sự tự do là mục tiêu xứng đáng duy nhất trong đời. Nó được đạt tới bằng cách bỏ qua những điều nằm bên ngoài tầm kiểm soát của ta. Ta không thể có một trái tim thanh thản, nếu tâm trí ta là một cái vạc đầy thống khổ, sợ hăi và tham vọng.


Bạn mong muốn ḿnh là kẻ vô địch, bất khả chiến bại? Vậy th́, đừng chiến đấu với những ǵ mà bạn không có quyền kiểm soát thực sự. Hạnh phúc của bạn tùy thuộc vào 3 điều, tất cả đều nằm trong tầm kiểm soát của bạn:
 

1. Ư chí của bạn.
2. Những ư kiến của bạn liên quan đến những biến cố mà bạn dính líu vào.
3. Việc bạn sử dụng những ư kiến của bạn ra sao.

Hạnh phúc đích thực luôn luôn độc lập với những điều kiện bên ngoài. (93) Một cách cảnh giác, hăy tập điềm nhiên đối với những hoàn cảnh bên ngoài. Hạnh phúc của bạn chỉ có thể được t́m thấy ở bên trong nội tâm. (94)


Chúng ta dễ dàng bị lóa mắt, và bị lừa dối biết bao, bởi sự hùng biện, chức danh xă hội, học vị, những vinh dự, những vật sở hữu cầu kỳ, y phục đắt tiền, hay cách cư xử “lịch sự” màu mè. Đừng nhầm lẫn mà cho rằng, những kẻ có tiếng tăm, những nhân vật được quần chúng biết tới, những lănh tụ chính trị, những kẻ giàu có, hay những người có năng khiếu về tri thức hay nghệ thuật – đừng tưởng rằng, những người đó nhất thiết phải hạnh phúc. (95) Nghĩ như thế, là bị đánh lừa bởi những ấn tượng giác quan, và sẽ chỉ khiến cho bạn tự ngờ vực chính ḿnh.


Hăy nhớ: Yếu tính thực thụ của cái thiện, chỉ được t́m thấy bên trong những cái nằm trong tầm kiểm soát của riêng bạn. Nếu bạn giữ điều này trong tâm trí, th́ bạn sẽ không cảm thấy [một cách sai lầm] ḿnh bị đố kỵ hay [bị] bỏ rơi, khi tự so sánh, một cách đáng thương, những thành tựu của bạn với những thành tựu của những người khác.


Hăy thôi đừng mơ ước trở thành bất cứ ai ngoài cái bản ngă tốt nhất của bạn : (96) bởi v́, điều đó thực sự nằm trong tầm kiểm soát của bạn.
 

______

 

(93) Quả thật, xét cho cùng, th́ một “hạnh phúc đích thực” phải hoàn toàn độc lập với những điều kiện bên ngoài. uy nhiên, xét về mặt thực hành, rất khó đạt tới “hạnh phúc đích thực” như trên – ngoại trừ những bậc ‘thánh nhân”, những thiền sư đắc đạo, những người mà “tám gió không động”. Nh́n chung, con người chỉ có thể có “hạnh phúc tương đối”, một thứ hạnh phúc lệ thuộc khá nhiều vào hoàn cảnh ngoại tại. Thử đặt giả thiết, nếu một người có hoàn cảnh như sau: Bản thân bị ung thư, không có tiền chữa trị; mẹ già, bệnh hoạn; con cái đều thất nghiệp; gia đạo lục đục… Thử hỏi, với một hoàn cảnh bên ngoài như thế, người ấy có thể có “hạnh phúc đích thực” hay không? [Trừ ra, đó là một… bậc thánh!] Phải thừa nhận rằng, trên đời này, mọi sự đều có tương quan chằng chịt với nhau: cái bên ngoài và cái bên trong; ta và người khác; thể xác và tinh thần… Tuy nhiên, nếu ta có một cuộc sống nội tại vững vàng, th́ ta dễ chịu đựng những bất hạnh và nghịch cảnh hơn.


(94) Cần suy ngẫm.


(95) Quả thực, không ít người đă nhầm lẫn như vậy.


(96) Gợi nhớ đến quan niệm của Trang Tử: Mỗi con người đều có một “tính phận” riêng. Do vậy, chỉ nên sống theo cái “tính phận” của ḿnh, chứ đừng “đèo ḅng” bắt chước sống theo cái “tính phận” của người khác.  

 

 

 

23. KHÔNG AI CÓ THỂ LÀM TỔN THƯƠNG BẠN.

 

 
Người khác không có quyền lực làm tổn thương bạn. Cho dẫu một ai đó lăng nhục bạn hay đánh bạn, th́ bạn luôn luôn có thể lựa chọn: xem những ǵ đang xảy ra, đó có phải là sự lăng nhục hay không. Nếu một ai đó làm bạn bực ḿnh, th́ chỉ sự đáp ứng của bạn mới là cái gây bực ḿnh. Do vậy, khi một ai đó có vẻ như khiêu khích bạn, th́ hăy nhớ rằng, chỉ duy phán đoán của bạn về sự việc, mới là cái khiêu khích bạn. Đừng để cho cảm xúc của bạn bị khởi động bởi những ấn tượng giác quan.


Hăy cố đừng chỉ đơn thuần phản ứng trong khoảnh khắc đó. Hăy lùi lại khỏi t́nh huống. Hăy có một cái nh́n rộng hơn; hăy điềm tĩnh. (97)


______

 

(97) Theo đúng lời khuyên này, ta sẽ tránh được sự xốc nổi và những hậu quả đáng tiếc.

 

 

 

24. TIẾN BỘ TÂM LINH ĐƯỢC ĐẠT TỚI THÔNG QUA

VIỆC ĐƯƠNG ĐẦU VỚI CÁI CHẾT VÀ TAI HỌA.


 

Thay v́ quay mặt lăng tránh những biến cố đau đớn của cuộc đời, hăy nh́n thẳng vào chúng và thường xuyên trầm tư về chúng. (98) Bằng cách đối mặt với thực tại của cái chết, sự suy nhược, (99) sự mất mát, và sự thất vọng, bạn tự giải phóng ḿnh khỏi những ảo tưởng và những hy vọng hư dối, và bạn tránh được những ư tưởng khốn khổ, đố kỵ.

______

 

(98) Hăy nh́n thẳng vào nghịch cảnh, sự đau khổ, chứ đừng chạy trốn nó. Đây là một lời khuyên rất hay, nhưng cần được suy ngẫm. Bởi v́, việc “nh́n thẳng” vào nghịch cảnh, có thể có tác dụng tích cực, hoặc tiêu cực – tùy trường hợp. Nó sẽ có tác dụng tích cực đối với một tâm hồn [đang ở trong điều kiện] mạnh mẽ. Đối với loại tâm hồn này, th́ nghịch cảnh và sự đau khổ sẽ giúp họ trở nên mạnh mẽ hơn, sâu sắc hơn, nhân ái hơn với kẻ khác. Nhưng đối với một tâm hồn yếu đuối, th́ nghịch cảnh có thể khiến họ mất ư chí, đẩy họ xuống vực thẳm và rất khó đứng dậy. Một người đang bị cảm, th́ không nên tắm nước lạnh; do vậy, một tâm hồn quá yếu đuối, th́ chỉ nên “nh́n thẳng” vào sự đau khổ khi nào họ tự thấy ḿnh đă “đủ mạnh” để làm điều đó. Tóm lại, trước bất cứ lời khuyên nào – dù hay đến mấy – ta cũng phải xem xét thận trọng rồi mới nên theo. Lời khuyên trên, theo thiển ư, h́nh như Epictetus muốn gửi riêng đến những tâm hồn mạnh mẽ, có lư tưởng muốn sống đời minh triết, chứ không dành cho những kẻ yếu đuối, muốn sống một cuộc đời cầu an, dễ dăi.


(99) Infirmity.

 

 

 

 

25. HĂY KHẮC SÂU VÀO TÂM KHẢM

NHỮNG LƯ TƯỞNG MÀ BẠN PHẢI ẤP Ủ.

 


Hăy bám chặt vào những ǵ ưu việt về mặt tâm linh, bất luận người khác nghĩ ǵ hay làm ǵ. Hăy níu lấy những nguyện vọng đích thực của bạn, cho dẫu cái ǵ đang xảy ra xung quanh bạn đi nữa.
 

______

 

 

 

art2all.net