ĐỖ TƯ NGHĨA

 

Epictetus

NGHỆ THUẬT SỐNG

Bản dịch Đỗ Tư Nghĩa

 

PHẦN I

CẨM NANG THƯ

 

 

31. LÀM CHỦ BẢN THÂN

LÀ MỤC TIÊU ĐÍCH THỰC CỦA CHÚNG TA.

 

 

          Sự xấu ác không cư ngụ một cách tự nhiên nơi thế gian, nơi những biến cố, hay nơi những con người. Sự xấu ác là phó sản của sự quên lăng, sự lười biếng, hay sự xao lăng: nó khởi lên khi ta mất hút mục tiêu đích thực của ta trong cuộc đời.
 

Khi ta nhớ rằng, mục tiêu của ta là sự tiến bộ tâm linh, th́ ta trở lại với việc phấn đấu để trở thành cái bản ngă tốt đẹp nhất của ḿnh. Đây là cách để giành được hạnh phúc.
 


 

 

 

32. HĂY TRÂN QUƯ TÂM TRÍ CỦA BẠN, LƯ TÍNH CỦA BẠN,

HĂY NẮM CHẶT LẤY MỤC ĐÍCH CỦA BẠN.

 

 

          Đừng để cho ngoại cảnh ảnh hưởng đến tâm trí của bạn.
 

Nếu một ai đó tùy tiện đem thân thể bạn trao cho một kẻ qua đường nào đó, th́ tự nhiên bạn sẽ cuồng nộ. Vậy th́, tại sao bạn lại không thấy xấu hổ, khi trao cái tâm trí (108) quư giá của ḿnh cho bất cứ ai mong muốn ảnh hưởng đến bạn? Hăy suy nghĩ hai lần trước khi bạn giao phó tâm trí của ḿnh cho một ai, mà có thể, họ sẽ mắng nhiếc bạn, khiến cho bạn bị bối rối và đảo lộn.


 

______

 

 (108) Xem một phim [hay đọc một cuốn sách, một trang mạng] có nội dung xấu, cũng là một cách “phó thác” ḿnh cho ngoại giới. Hiện nay, với sự phổ biến của Internet và điện thoại thông minh, th́ người ta hằng ngày, hằng giờ đang “phó thác ḿnh cho ngoại giới! 

 

 

 

 

33. HĂY CÂN NHẮC SỰ VIỆC TRƯỚC KHI HÀNH ĐỘNG.

 

 

          Hăy tập thói quen khảo sát và trắc nghiệm một hành động [mà bạn dự định làm] trước khi thực hiện nó. Trước khi bạn bắt đầu tiến hành, hăy bước lùi lại và nh́n vào bức tranh toàn cảnh, (109) để không hành động một cách nông nổi, bộp chộp. Hăy xác định xem cái ǵ xảy ra trước nhất, hăy xem xét những ǵ mà cái đó dẫn đến, và rồi, hăy hành động phù hợp với những ǵ mà bạn đă học hỏi.


Khi ta hành động mà thiếu cân nhắc, th́ ta có thể bắt đầu một nhiệm vụ với nhiệt t́nh lớn; rồi, khi những hậu quả bất ngờ và không mong muốn xảy ra, ta rút lui một cách đáng xấu hổ và đầy tiếc nuối: “Lẽ ra, tôi đă làm việc này; tôi đă có thể làm nó; lẽ ra, tôi nên làm nó một cách khác đi.”


Giả thử, bạn muốn chiến thắng tại Giải Điền Kinh. Tốt lắm, nhưng trước hết, hăy xem xét một cách đầy đủ, bạn sắp bước vào cái ǵ. Một mơ ước như thế, sẽ đ̣i hỏi những ǵ? Cái ǵ cần phải xảy ra trước tiên? Rồi, cái ǵ tiếp theo? Bạn phải có những điều kiện ǵ? Và cái ǵ khác sẽ theo sau cái đó? Toàn bộ chuỗi hành động này có thực sự có lợi cho bạn không? Nếu có, hăy tiến hành.


Nếu bạn muốn chiến thắng tại Giải Điền Kinh, th́ để chuẩn bị một cách đúng đắn, bạn sẽ phải theo một chế độ [tập luyện] mà sẽ khiến cho bạn căng thẳng tới hết mức sức chịu đựng của ḿnh. Bạn sẽ phải tuân phục những quy tắc nghiêm ngặt, theo một chế độ ăn kiêng thích hợp, luyện tập nặng nhọc ở một giờ giấc đều đặn, cả trong tiết trời nóng bức lẫn trong lúc trời lạnh giá, và bỏ uống rượu. Bạn sẽ phải theo những lời hướng dẫn của huấn luyện viên như thể ông ta là bác sĩ của bạn. Rồi, một khi bạn đă thực sự tranh tài, có nguy cơ là bạn sẽ bị ném xuống một con mương. Bạn có thể bị thương ở cánh tay, bị trẹo mắt cá chân, bị đánh, mặt úp xuống bùn; và sau khi trải qua mọi thứ này, bạn có thể vẫn bị thua cuộc.


Sau khi bạn đă xét kỹ tất cả những khả tính này – hăy lưu tâm đến mọi thứ có thể sẽ xảy ra và những hậu quả của chúng – và nếu sự quyết tâm của bạn vẫn mạnh mẽ, th́ hăy vận dụng sự phán đoán của bạn. Nếu bức tranh toàn diện vẫn c̣n dường như thuận lợi, th́ hăy thực sự bước vào Giải Điền Kinh – một cách toàn tâm toàn ư.


Bằng cách xem xét bức tranh toàn cảnh, bạn tự phân biệt ḿnh với kẻ “tài tử,” chỉ “đùa chơi” với những sự việc bao lâu mà y cảm thấy thoải mái và thú vị. Điều này không cao thượng. Hăy suy xét mọi sự cặn kẽ, và cam kết một cách trọn vẹn! Nếu không, bạn sẽ giống như một đứa trẻ : đôi khi muốn ḿnh là một nhà đô vật, đôi khi một chiến binh, đôi khi một nhạc sĩ, đôi khi một diễn viên trong một vở bi kịch.


Trừ phi ta hiến ḿnh trọn vẹn cho những nỗ lực của ta, th́ ta chỉ là kẻ trống rỗng, hời hợt, và ta sẽ không bao giờ phát triển những năng khiếu tự nhiên của ḿnh. Tất cả chúng ta đều đă biết những người, mà họ giống như những con khỉ, bắt chước bất cứ cái ǵ có vẻ “mới lạ” và hào nhoáng vào một khoảnh khắc bốc đồng. Nhưng rồi nhiệt t́nh và những nỗ lực của họ vơi dần đi; họ bỏ rơi những dự án của ḿnh ngay khi chúng trở nên quá nhàm chán và khó khăn.


Một tinh thần nửa vời th́ không có chút sức mạnh nào cả. Những nỗ lực ḍ dẫm, dẫn đến những kết quả ḍ dẫm. Những con người tầm thường nhắm mắt nhảy bổ vào những nỗ lực của họ, và không cân nhắc. Chẳng hạn, họ gặp một nhân vật điển h́nh như Euphrates (110) và trở nên có cảm hứng muốn tỏ ra kiệt xuất. Làm điều này là tốt, không sao cả, nhưng, trước hết, hăy xem xét bản chất thực của những khát vọng của bạn, và hăy tự lượng sức ḿnh, xem ḿnh có thể thực hiện được những khát vọng ấy hay không. (111)


Hăy thành thực với chính ḿnh. Hăy lượng giá một cách rơ ràng ưu và nhược điểm của bạn. Bạn có đủ những điều kiện cần có để tranh tài vào thời điểm này không? Để là một nhà đô vật, chẳng hạn, cần có sức mạnh phi thường ở đôi vai, lưng, và đùi. Bạn có cái gan dạ và sự nhanh nhẹn để ở trong số những đấu thủ kiệt xuất nhất trong môn điền kinh này? Ước mong trở thành một nhà vô địch, hay làm cái ǵ đó một cách khéo léo, là một chuyện; thực sự làm nó, hay làm nó với kỹ năng hoàn hảo, là một chuyện khác. Mọi người sinh ra để làm những điều khác hẳn nhau.


Để thành công trong một lănh vực đặc thù nào đó, cần có những năng lực nào đó; cũng như vậy, cần có những hy sinh nào đó. Nếu bạn mong muốn trở nên thành thạo trong nghệ thuật sống với sự minh triết, th́ bạn có nghĩ rằng, bạn có thể ăn và uống quá độ? Bạn có nghĩ rằng, bạn có thể tiếp tục để cho ḿnh bị chế ngự bởi sự giận dữ, sự phẫn chí và sự phiền năo thường lệ? Không. Nếu đối tượng theo đuổi của bạn là sự khôn ngoan minh triết đích thực, và bạn thành thực, th́ bạn sẽ phải tự rèn luyện chính ḿnh. Bạn sẽ phải vượt qua những ham muốn không lành mạnh, và những phản ứng xốc nổi. Bạn sẽ phải xem xét lại việc bạn giao du với ai. Những bạn bè và những người mà bạn giao du, họ có phải là những người xứng đáng không? Ảnh hưởng của họ – những thói quen của họ, những giá trị, và hạnh kiểm của họ – có thăng hoa bạn, hay làm tăng cường những thói quen bệ rạc, mà bạn muốn t́m cách tránh?


Cuộc sống minh triết, giống như mọi thứ khác, đ̣i hỏi phải trả cái giá của nó. Khi theo con đường này, có thể, bạn sẽ kết thúc với cái tồi tệ nhất của mọi sự, trong mọi lănh vực của cuộc sống xă hội của bạn, bao gồm, sự nghiệp của bạn, chỗ đứng xă hội của bạn.


Một khi bạn đă cân nhắc cặn kẽ mọi chi tiết vốn cấu thành cái nỗ lực sống cuộc đời cao thượng, th́ hăy tiến hành với nỗ lực tối đa. Hăy làm những hy sinh cần thiết, vốn là cái giá phải trả cho những mục tiêu xứng đáng nhất: sự tự do, sự điềm tĩnh, và sự b́nh an, thanh thản. (112) Tuy nhiên, nếu, khi đánh giá cái sức chịu đựng của ḿnh một cách trung thực, bạn thấy không thích hợp hay không sẵn sàng, th́ hăy tự giải phóng ḿnh ra khỏi cái ảo tưởng đó, và bước đi trên một con đường khác, hiện thực hơn. (113)


Nếu bạn cố trở thành một cái ǵ đó vốn trái với bản chất và năng lực hiện có của bạn, hay phấn đấu cho một cái ǵ đó hoàn toàn vượt quá năng lực hiện nay của bạn, th́ sau cùng, bạn sẽ kết thúc như là một “kẻ tài tử,” ban đầu cố trở nên một hiền nhân, rồi, một kẻ thư lại, rồi một chính trị gia, rồi, một lănh tụ dân sự. Những vai tṛ này không nhất quán với nhau. Bạn không thể bay tứ tung theo vô số hướng – mặc dù chúng hấp dẫn đến mấy đi chăng nữa – và đồng thời, sống một cuộc sống nhất quán, (114) nhiều hoa trái.


Bạn chỉ có thể là một con người – hoặc là, một người tốt, hoặc là, một người xấu. Bạn có hai chọn lựa cốt tủy. Hoặc, bạn có thể bắt tay vào việc phát triển lư tính của ḿnh, bám sát vào chân lư, hoặc, bạn có thể chạy theo những cái ngoại tại. Sự chọn lựa ấy là của bạn, và chỉ của một ḿnh bạn. Bạn có thể, hoặc đặt những kỹ năng của ḿnh vào công việc nội tại, hoặc tự đánh mất ḿnh cho những cái bên ngoài – nghĩa là, bạn phải chọn con đường của một người yêu minh triết, hoặc, con đường thông thường của kẻ phàm nhân.

______

 

(109) Đúng vậy. Nếu không “bước lùi lại”, th́ ta dễ “nhảy bổ về phía trước” một cách nông nổi.

(110) Euphrates [35-118 sau Tây lịch]: Triết gia Khắc kỷ chủ nghĩa của Hy Lạp.

(111) Việc biết tự lượng sức ḿnh là rất quan trọng, bởi v́ nó giúp ta tránh được những thất bại và thất vọng không cần thiết.

(112) Tranquility.

(113) Quả vậy, tự lượng sức ḿnh là điều tối quan trọng. Một chọn lựa sai lầm, sẽ dẫn đến những hậu quả tai hại khôn lường.

(114) Integrated.

 

 

 

34. NHỮNG MỐI QUAN HỆ CỦA TA VỚI MỘT NGƯỜI KHÁC,

CHÚNG PHÁT LỘ NHỮNG BỔN PHẬN CỦA TA.


 

          Bạn không phải là một thực thể biệt lập, mà là một phần độc nhất, không thể thay thế được của vũ trụ. Đừng quên điều này. Bạn là một mảnh ghép cốt yếu [không thể thiếu] của cái “tṛ chơi ghép h́nh” (115) của nhân loại. Mỗi chúng ta là một phần của một cộng đồng nhân loại bao la, rối rắm, và có trật tự hoàn hảo. Nhưng bạn ghép [trùng khớp] vào đâu, trong cái lưới nhện nhân loại này? Bạn chịu ơn những ai?


Hăy t́m kiếm để hiểu biết những nối kết của bạn với những người khác. Chúng ta tự định vị một cách đúng đắn bên trong cái “kế hoạch vũ trụ(116)bằng cách nhận ra những mối quan hệ tự nhiên của ta với một người khác và nhờ đó, nhận diện những bổn phận của ḿnh. Những bổn phận của ta khởi lên một cách tự nhiên từ những mối quan hệ nền tảng như gia đ́nh ta, láng giềng ta, nơi làm việc của ta, quốc gia hay dân tộc ta. Hăy tập thói quen xem xét những vai tṛ của bạn – bố mẹ, con cái, láng giềng, công dân, nhà lănh đạo – và những bổn phận tự nhiên vốn phát khởi từ chúng. Một khi bạn biết bạn là ai và bạn được nối kết với ai, th́ bạn sẽ biết phải làm cái ǵ.


Nếu một người là cha bạn, chẳng hạn, th́ sẽ có những đ̣i hỏi về cảm xúc và thực tiễn theo sau. Sự kiện rằng, ông ta là cha bạn, bao hàm một sự ràng buộc nền tảng và bền vững giữa hai người. Một cách tự nhiên, bạn có bổn phận phải chăm sóc ông, lắng nghe lời khuyên của ông, kiên nhẫn nghe những quan điểm của ông, và tôn trọng sự hướng dẫn của ông.


Tuy nhiên, giả thử, ông không phải là một người cha tốt. Có thể, ông ngờ nghệch, thiếu học, thô lậu, hay có những quan điểm hoàn toàn khác biệt với những quan điểm của riêng bạn. Phải chăng, thiên nhiên ban cho mọi người một người cha lư tưởng, hay chỉ đơn giản một người cha? Khi xét đến bổn phận nền tảng của bạn như là một người con, th́ cho dù tính cách của cha bạn như thế nào đi nữa, cho dù nhân cách và những tập quán của ông có thế nào đi nữa, th́ đó là điều thứ yếu. Trật tự thiêng liêng không thiết kế những con người hay những hoàn cảnh chiều theo sở thích của chúng ta. Bất luận bạn thấy ông có dễ thương hay không, th́, nói cho cùng, người đàn ông này vẫn là cha bạn, và bạn phải chu toàn bổn phận làm con của ḿnh. (117)


Giả thử, bạn có một người anh trai hay chị gái, mà xử tệ với bạn. Th́ việc ấy tạo ra cái ǵ khác biệt? Vẫn có một mệnh lệnh đạo đức, đó là: nhận ra và duy tŕ bổn phận nền tảng của bạn – bổn phận của người em. Đừng chú ư đến việc cô ta [hay anh ta] làm cái ǵ, mà hăy tập trung trên mục đích cao hơn của bạn. Mục đích của chính bạn, là t́m kiếm sự ḥa điệu với tự nhiên. Bởi v́ đây là con đường đi tới sự tự do. Hăy để những người khác cư xử theo cách tự nhiên của họ – dù sao, th́ cái đó cũng không ở trong quyền kiểm soát của bạn, và như vậy, nó không quan hệ ǵ tới bạn. Hăy hiểu rằng, thiên nhiên như một toàn thể, được trật tự hóa theo lư tính, nhưng, không phải mọi sự trong thiên nhiên đều hợp lư.
 

Khi, một cách trung thành, bạn dốc ḷng thực hiện những hành vi của một người minh triết và cao nhă, t́m kiếm cách để làm cho những ư định của bạn và những hành vi của bạn phù hợp với ư chí thiêng liêng, th́ bạn không cảm thấy ḿnh là nạn nhân của những lời nói và việc làm của người khác. Ở mức tệ nhất, những lời nói và hành động đó sẽ có vẻ buồn cười hay đáng thương.


Trừ ra sự bạo hành cực đoan về thể xác, th́ những người khác sẽ không thể làm tổn thương bạn, trừ phi bạn cho phép họ làm như thế. Và điều này vẫn đúng, cho dẫu người đó là bố mẹ bạn, anh chị em của bạn, thầy giáo hay người làm công của bạn. Đừng để cho ḿnh cảm thấy bị thương tổn – đây là một chọn lựa vốn nằm trong quyền kiểm soát của bạn.


Đa phần, người ta có khuynh hướng tự đánh lừa ḿnh khi nghĩ rằng, tự do đến từ việc thực hiện cái mà sẽ mang lại sự dễ chịu, sự tiện nghi và sự dễ dăi. Sự thực là, những người để cho lư tính của họ lệ thuộc vào những cảm xúc bốc đồng, th́ họ thực sự là nô lệ cho những dục vọng và những ác cảm của họ. Họ không được chuẩn bị tốt để hành động hữu hiệu và cao thượng khi những thách thức đột xuất xảy đến, như chúng tất yếu sẽ xảy ra.
Tự do đích thực đặt những yêu sách lên chúng ta. Trong khi khám phá và thấu hiểu những mối quan hệ nền tảng của chúng ta với kẻ khác, và nhiệt t́nh thực hiện những bổn phận của chúng ta, th́ sự tự do đích thực, mà mọi người đều mong mỏi, là có thể được.

______

 

(115) Puzzle.

(116) Cosmic scheme.

(117) Như vậy, bổn phận làm con là một bổn phận vô điều kiện. Bởi v́, dù bố mẹ ta có thế nào đi nữa, th́ bổn phận làm con vẫn không thay đổi.
 

 

 

 

35. HĂY KHẮC SÂU VÀO TÂM KHẢM

NHỮNG LƯ TƯỞNG MÀ BẠN PHẢI ẤP Ủ.

 


          Yếu tính của ḷng trung thành nằm trước hết trong việc có những quan niệm và thái độ đúng về Cái Tối Hậu. (118) Hăy nhớ rằng, cái trật tự thiêng liêng th́, một cách nền tảng, thông minh và tốt lành. Sự sống không phải là một loạt những biến cố ngẫu nhiên, vô nghĩa, mà là một toàn thể đẹp đẽ, có trật tự, vốn tuân theo những qui luật, cơ bản có thể hiểu được.


Thiên Ư hiện hữu và hướng dẫn vũ trụ với sự công bằng và sự thiện. Mặc dù nó không phải luôn luôn hiện ra rơ ràng nếu bạn chỉ nh́n vào bề mặt của những sự thể, nhưng vũ trụ mà ta cư ngụ là cái vũ trụ tốt nhất có thể. (119)


Hăy quyết tâm mong chờ sự công bằng, sự thiện và trật tự, và càng ngày, chúng càng phát lộ ra cho bạn trong mọi vụ việc của bạn. Hăy tin chắc rằng, có một trí thông minh thiêng liêng mà những ư định của nó hướng dẫn vũ trụ. (120) Hăy lấy việc điều khiển đời bạn sao cho phù hợp với ư chí của trật tự thiêng liêng làm mục tiêu tối hậu của bạn.


Khi bạn phấn đấu để làm cho những ư định và hành động của bạn phù hợp với trật tự thiêng liêng, th́ bạn sẽ không cảm thấy bị ngược đăi, bơ vơ, hay oán trách những hoàn cảnh của đời bạn. Bạn sẽ cảm thấy mạnh mẽ, có mục đích, và xác tín.


Ḷng trung thành không phải là niềm tin mù quáng; nó bao gồm việc kiên tŕ thực hành nguyên tắc không đuổi theo những điều vốn không nằm trong quyền kiểm soát của bạn, để cho chúng được diễn ra theo cách thức tự nhiên của trách nhiệm. Hăy ngừng việc cố dự kiến hay kiểm soát những biến cố. Thay vào đó, hăy chấp nhận chúng với ḷng nhân ái và sự thông minh.


Thật không thể nào trung thành với cái mục đích đă được số phận an bài cho bạn, (121) nếu bạn trôi dạt vào trong việc tưởng tượng rằng, những điều nằm ngoài quyền kiểm soát của bạn là thiện hay ác một cách nội tại. (122) Khi việc này xảy ra, th́ cái tập quán trách cứ những yếu tố bên ngoài về số phận của ta, tất yếu sẽ trổi dậy, và ta đánh mất ḿnh trong cái ṿng xoáy tiêu cực của đố kỵ, tranh chấp, thất vọng, giận dữ và trách cứ. Bởi v́ trong bản chất, mọi sinh vật đều trốn tránh những cái mà chúng nghĩ là sẽ gây hại cho chúng, và t́m kiếm, thán phục những cái vốn có vẻ tốt lành và hữu ích.


Khía cạnh thứ hai của sự trung thành, là tầm quan trọng của việc khôn khéo tuân theo những tập quán của gia đ́nh bạn, của đất nước bạn, và của cộng đồng địa phương. (123) Hăy thực hiện những nghi thức (124) của cộng đồng bạn với một trái tim thuần khiết, không tham lam hay quá độ. Khi làm như thế, bạn gia nhập vào cái trật tự tâm linh của dân tộc bạn và thúc đẩy việc thực hiện những nguyện vọng tối hậu của nhân loại.


Sự trung thành là cái liều thuốc giải đối với sự cay đắng và sự hỗn loạn, bối rối. Nó mang đến cái xác tín rằng, chúng ta sẵn sàng đón nhận bất cứ cái ǵ mà Thiên Ư dành sẵn cho ta. (125) Mục đích của bạn là nên nh́n thế giới như một toàn thể hợp nhất, trung thành hướng toàn bộ bản thể của bạn về phía cái thiện cao nhất, và lấy cái ư chí của tự nhiên làm ư chí của chính bạn.
 

______

 


(118) The Ultimate.

(119) Chữ “vũ trụ” ở đây bao gồm cả thiên nhiên lẫn thế giới của con người. Đây là một vũ trụ “không hoàn hảo”, với vô số thiên tai, đau khổ... Nhưng xét về mặt vật lư, th́ đây là một “hành tinh xanh”, một hành tinh có sự sống, vô cùng đẹp so với vô vàn hành tinh cằn cỗi khác trong vũ trụ.

(120) Trí thông minh thiêng liêng ở đây không phải là vị Thượng đế “có ngôi vị”, có quyền thưởng phạt như trong Kitô giáo, Do Thái giáo, Hồi giáo. Ta cần biết, chủ nghĩa Khắc kỷ theo phiếm thần luận [pantheism], không công nhận một Thượng đế “có ngôi vị” như trong Kitô giáo. Thượng đế của chủ nghĩa Khắc kỷ chỉ là Lư Tính, là Quy luật chi phối vũ trụ và số phận con người. Đây là điều quan trọng cần phải nhớ khi đọc tác phẩm này. [Xem Elements of Pantheism, Paul Harrison, NXB Element Books, Shaftesbury, Dorset, 2004.]

(121) Sự “an bài” này, như đă nói ở trước, không tước đi hoàn toàn tự do của cá nhân.

(122) Inherently.

(123) Một bậc minh triết, họ “khôn khéo” để không tạo ra xung đột với những “quy ước” của cộng đồng, nhưng chắc chắn là họ không mù quáng nô lệ vào chúng. Khổng Tử : “Ḥa, nhi bất đồng.”

(124) Rituals.

(125) Cần lưu ư: Thiên Ư của chủ nghĩa Khắc kỷ chỉ là một “trí thông minh phi ngă”, chứ không phải là một Thượng đế “có ngôi vị”, “ hữu ngă’ như trong Kitô giáo, Do Thái giáo hay Hồi giáo.

 

 

 

art2all.net