ĐỖ TƯ NGHĨA

 

Epictetus

NGHỆ THUẬT SỐNG

Bản dịch Đỗ Tư Nghĩa

 

PHẦN I

CẨM NANG THƯ

 

 

6. HĂY LÀM CHO NHỮNG HÀNH ĐỘNG CỦA BẠN

H̉A ĐIỆU VỚI TỰ NHIÊN 

 

 

          Đừng cố tạo ra những quy tắc của riêng bạn.
 

Trong mọi vấn đề – lớn hay nhỏ, công hay tư – hăy hành xử phù hợp với những quy luật của tự nhiên. Việc ḥa điệu ư chí của bạn với tự nhiên, nên là lư tưởng cao nhất của bạn.
 

Bạn thực tập lư tưởng này ở đâu? Trong những cái cụ thể của đời sống hằng ngày, với những trách nhiệm và bổn phận cá nhân của bạn. Khi bạn thực hiện một công việc nào đó, thí dụ, tắm, th́ hăy làm như vậy – với hết sức ḿnh – phù hợp với tự nhiên. Khi bạn ăn, hăy làm như vậy, với hết sức ḿnh – phù hợp với tự nhiên, vân vân.
 

Điều quan trọng không phải là bạn đang làm cái ǵ, mà là, bạn đang làm nó như thế nào (45). Khi chúng ta hiểu đúng đắn và sống theo nguyên tắc này, th́, mặc dù những khó khăn vẫn khởi lên – v́ chúng cũng là một phần của trật tự thiêng liêng – th́ chúng ta vẫn có b́nh an nội tâm.
______

 

(45)  Và ta làm như thế nào, là do ta nghĩ như thế nào về sự vật.

 

 

 

 

7. NHỮNG BIẾN CỐ KHÔNG LÀM ĐAU CHÚNG TA

NHƯNG NHỮNG QUAN ĐIỂM CỦA CHÚNG TA

VỀ CHÚNG TH̀ CÓ THỂ. 

 

 

        Những sự thể, tự chúng, không làm ta đau, hay không ngăn trở chúng ta. Cách chúng ta nh́n những sự thể này, là chuyện khác. Chính thái độ và phản ứng của ta, mới là cái mang đến cho ta phiền năo.


Do vậy, ngay cả cái chết, tự thân nó, và một ḿnh nó, cũng không phải là cái ǵ ghê gớm. Chính khái niệm của ta về sự chết  (46)– cho rằng nó đáng sợ – mới là cái làm ta sợ hăi. Hăy xem xét kỹ khái niệm của ta về cái chết, và về mọi sự khác. Chúng có thực sự đúng không? Chúng có đang mang đến cho bạn lợi lạc nào không? Đừng sợ hăi cái chết hay sự đau đớn. Hăy sợ nỗi sợ hăi về chúng.


Chúng ta không thể chọn lựa hoàn cảnh bên ngoài của ḿnh, nhưng chúng ta luôn có thể chọn lựa cách đáp ứng lại chúng. (47)
 

______

 

(46)  Đúng. Ta sợ “quan niệm của ta về sự chết,” chứ không phải sợ bản thân sự chết.

(47) Đáng suy ngẫm. Có hai cách để thay đổi cuộc sống của ḿnh: 1/ Thay đổi hoàn cảnh bên ngoài. 2/ Thay đổi quan niệm của ta về hoàn cảnh bên ngoài. Theo Epictetus, sự thay đổi quan niệm của ta về sự vật, là cái nằm trong tầm kiểm soát của ta.
Epictetus chú trọng đến việc thay đổi thái độ của ta trước hoàn cảnh, hơn là thay đổi hoàn cảnh. Cần suy ngẫm thêm về quan niệm này.
Xin đưa ra vài thí dụ cụ thể, để vấn đề được sáng tỏ hơn.

+ Thí dụ 1: Một người mắc bệnh nan y [ung thư chẳng hạn]. Người đó có 2 chọn lựa: thay đổi hoàn cảnh bên ngoài, hoặc thay đổi thái độ của ḿnh đối với hoàn cảnh. Nếu có đủ điều kiện về tiền bạc, đương sự sẽ t́m cách chữa chạy, và nếu may mắn, sẽ hồi phục. Như vậy, anh ta đă thay đổi được hoàn cảnh bên ngoài. Nhưng, giả thiết rằng, anh ta không đủ điều kiện để chữa trị, th́ anh ta nên thay đổi thái độ của ḿnh trước cơn bệnh nan y đó: anh ta sẽ chấp nhận nỗi bất hạnh, và sống phần đời c̣n lại với tâm hồn thanh thản. [thay v́ cứ để cho sầu muộn đè nặng tâm hồn cho đến chết].


+ Thí dụ thứ 2: Một người có tài năng về kinh doanh, nhưng hiện đang gặp khó khăn về tài chính. Anh ta có thể t́m cách thay đổi hoàn cảnh bên ngoài, bằng cách vay mượn từ bạn bè, người thân để cải thiện t́nh huống. Nhưng anh ta không muốn thay đổi hoàn cảnh bên ngoài, mà lại t́m cách thay đổi thái độ. Anh ta nghĩ rằng, “số nghèo, th́ làm chi cũng nghèo” – do vậy, anh ta không t́m cách cải thiện hoàn cảnh.

Hai thí dụ trên, cho thấy rằng, có khi hoàn cảnh bên ngoài là có thể thay đổi được; trong trường hợp đó, nên t́m cách thay đổi nó. Nhưng cũng có những trường hợp không thể thay đổi hoàn cảnh bên ngoài, th́ khi ấy, ta mới nên thay đổi thái độ [bên trong]. Nói tóm lại, ta phải uyển chuyển, tùy điều kiện cụ thể của ḿnh mà ứng phó, chứ không nên máy móc.

 

 

 

8. KHÔNG XẤU HỔ. KHÔNG TRÁCH CỨ 

 


          Chính cảm nhận [và quan niệm] của ta về những sự thể, là cái khiến ta phiền năo. Do vậy, trách cứ người khác là điều ngờ nghệch. Cho nên, khi ta gặp những trở ngại, những rối loạn, hay phiền muộn, th́ đừng bao giờ trách cứ người khác, mà hăy trách cứ thái độ của chúng ta. (48)


Những người tiểu trí (49), thường trách người khác về những bất hạnh của riêng họ. Những người [có trí tuệ] trung b́nh, trách chính ḿnh. Và những người dâng hiến đời ḿnh cho sự minh triết [kẻ đại trí], hiểu rằng, cái xung lực muốn trách cứ kẻ khác, hay trách cái ǵ đó, là điều ngốc nghếch; rằng, việc trách cứ – bất luận trách kẻ khác, hay chính ḿnh – đều không thành tựu được cái ǵ cả.
 

Một trong những dấu hiệu của sự khởi đầu của tiến bộ đạo đức, là việc dập tắt dần dần sự trách cứ. Chúng ta thấy cái vô ích của việc phê b́nh, chỉ trích. Càng xem xét thái độ của ta và sự phản-tỉnh của ta trên chính ḿnh, ta càng ít bị lôi cuốn bởi những phản ứng băo táp về cảm xúc mà trong đó, ta t́m kiếm những lời giải thích dễ dăi cho những biến cố không mong muốn.


Những sự thể chỉ đơn giản là cái mà chúng là. Những người khác suy nghĩ cái mà họ sẽ suy nghĩ; nó không liên hệ ǵ đến chúng ta (50). Không có ǵ phải xấu hổ. Không có ǵ phải trách cứ.
 

______

 

(48) Gợi nhớ đến câu : “Tiên trách kỷ, hậu trách nhân.” [Trách ḿnh trước, trách người khác sau].


(49) Chữ “tiểu trí,” chúng tôi lấy của Trang Tử, từ Nam Hoa Kinh.

 

(50) Chúng tôi chỉ dịch sát nguyên văn, nhưng câu này dễ gây hiểu lầm. Nói cho đúng, th́ mọi sự đều có liên hệ chằng chịt với nhau, không có cái ǵ biệt lập – “trùng trùng duyên khởi”, nói như kinh Hoa Nghiêm. Do vậy, “nó vẫn có liên hệ đến chúng ta,” nhưng, có lẽ, theo Epictetus, v́ nó “nằm ngoài tầm kiểm soát của ta,” nên ta không cần phải quan tâm đến nó nhiều quá? Dù sao, cách nói “nó không liên hệ ǵ đến chúng ta” là có phần cực đoan?

 

 

9. HĂY TẠO RA CÔNG TRẠNG CỦA RIÊNG BẠN



          Đừng bao giờ lệ thuộc vào sự thán phục của kẻ khác. Không có sức mạnh nào trong nó cả. Công trạng cá nhân không thể được phái sinh từ một nguồn ngoại tại. Nó không thể được t́m thấy trong những giao du cá nhân của bạn, cũng như [không thể được t́m thấy] trong sự nể trọng của người khác. Một sự kiện của đời là, những người khác, ngay cả những người yêu mến bạn, sẽ không nhất thiết đồng ư với những ư kiến của bạn, hiểu bạn, hay chia sẻ sự tâm huyết của bạn. Hăy trưởng thành! Hơi đâu mà quan tâm đến những ǵ mà người khác nghĩ về bạn! (51)


Hăy tạo ra công trạng của riêng bạn.


Công trạng cá nhân không thể đạt được qua việc giao du của bạn với những con người kiệt xuất (52). Bạn đă được giao cho công việc của riêng bạn để làm. Hăy bắt tay vào làm ngay bây giờ, làm hết sức ḿnh, và đừng bận tâm là ai đang quan sát bạn.


Hăy làm công việc có ích và không màng đến niềm vinh dự hay sự thán phục mà những nỗ lực của bạn có thể giành được từ người khác. Không có cái gọi là công trạng “ăn theo.”


Những thắng lợi và kiệt xuất của người khác, chúng thuộc về họ. (53). Cũng như vậy, những vật sở hữu của bạn có thể có sự kiệt xuất, nhưng chính bạn không thu được sự kiệt xuất từ chúng.


Hăy nghĩ về điều đó. Cái ǵ thực sự là của riêng bạn ? (54) Cách bạn sử dụng những ư kiến, những tài nguyên [nội tại], và những cơ hội đến với bạn. Bạn có những cuốn sách ? Hăy đọc chúng. Hăy học từ chúng. Hăy áp dụng sự minh triết của chúng. Bạn có kiến thức chuyên môn? Hăy đưa nó vào sử dụng một cách đầy đủ và tốt đẹp. Bạn có những dụng cụ? Hăy đem nó ra và chế tạo hay sửa chữa đồ đạc. Bạn có một ư kiến hay? Hăy làm theo nó tới cùng Hăy tận dụng những ǵ mà bạn có, những cái thực sự là của bạn.


Bạn có thể hài ḷng một cách chính đáng với chính bạn và thanh thản, khi bạn đă ḥa điệu những hành động của bạn với tự nhiên, bằng cách nhận ra cái ǵ thực sự là của riêng bạn.

______

 

(51) Có nên quan tâm đến dư luận không? Có 2 loại dư luận: dư luận đúng và dư luận sai. Nh́n chung, dư luận thường sai nhiều hơn đúng. Tuy nhiên, phớt lờ dư luận và quá nô lệ vào dư luận, cả hai đều không đúng. Tốt nhất, nên “tham khảo” dư luận : thấy nó đúng, th́ theo; thấy không đúng, th́ không theo.


(52) Đây là tâm lư chung của nhiều người: Khi được giao du với những người “quan trọng,” th́ họ thấy ḿnh cũng “quan trọng” lây. Chẳng hạn, một người nào đó, sau khi “làm quen” được với nhiều người “quan trọng” trong lănh vực nào đó trong xă hội, th́ họ có ảo tưởng rằng, cái “tầm vóc” của họ cũng được… nâng lên so với trước!


(53) Đây là một nhận định rất sâu sắc. Trong đời sống, ta thường “tự hào” về những công trạng của người khác, không phải của ḿnh. Chẳng hạn, tự hào về con cái, bạn bè, gia đ́nh, ḍng họ … của ḿnh.


Niềm tự hào này đôi khi cũng có tác dụng tốt. Chẳng hạn, niềm tự hàọ, về ḍng họ, có thể là môt động lực mạnh mẽ, thúc đẩy cá nhân phấn đấu để thăng tiến bản thân.


Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng, nh́n chung, niềm “tự hào” ấy thường chỉ thỏa măn “cái tôi tầm thường” của ta, chứ hiếm khi phát triển “cái tôi nội tại” của ta. Trên đại thể, niềm tự hào nói trên thường mang tính “ăn theo”, và đó là điều tối kỵ đối với những kẻ muốn theo đuổi con đường minh triết.

 

 (54) Nếu xét thật kỹ, th́ những cái “thật sự của riêng ḿnh,” là rất ít. Những cái mà ta tưởng là “của ta”, thường là vay mượn từ một nguồn nào đó, ở bên ngoài ḿnh. [Đạo Phật c̣n triệt để hơn nữa, khi chủ trương rằng, nếu xét tận nền tảng, th́ không có “cái tôi” và cái “của tôi.”]
 

 

 

 

10. HĂY TẬP TRUNG VÀO

BỔN PHẬN CHÍNH YẾU CỦA BẠN 

 

 

          Có một thời gian và một nơi chốn cho sự vui chơi và giải trí, nhưng bạn không bao giờ nên để cho chúng lấn lướt những mục đích chân thực của bạn (55). Nếu bạn ở trên một chuyến hải tŕnh và con tàu thả neo tại một hải cảng, bạn có thể lên bờ t́m nước uống và t́nh cờ nhặt được một cái vỏ ốc (56) hay một thảo mộc nào đó. Nhưng hăy cẩn thận; hăy lắng tai để nghe tiếng gọi của vị thuyền trưởng (57). Hăy giữ sự chú ư của bạn hướng về con tàu. Rất dễ dàng bị xao lăng bởi những cái vặt vănh của trần gian (58). Nếu vị thuyền trưởng gọi, th́ bạn phải sẵn sàng rời bỏ những thứ đó, và chạy trở về, thậm chí không nh́n lại đằng sau (59).


Nếu bạn đă già, th́ đừng đi xa khỏi con tàu; nếu không, bạn sẽ không về kịp khi được thuyền trưởng gọi.
 

______

 

(55) Mục đích chân thực của ta trong cuộc đời là ǵ?

 

(56) Những thứ mà ta “thu nhặt” được trong cuộc đời – như tiền tài, danh vọng… – th́ cũng ví như những “vỏ ốc” mà ta nhặt được bên bờ biển.
 

(57) Có thể là Định mệnh, hay Thượng đế. Chú ư: Đây là Thượng đế vô ngôi vị của Phiếm thần luận, chứ không phải là vị Thượng đế có ngôi vị của Kytô giáo, Do Thái giáo và Hồi giáo. Thượng đế của Phiếm thần luận chính là Thiên Nhiên, Vũ Trụ, không có quyền thưởng, phạt… Sự phân biệt 2 loại Thượng đế này rất quan trọng; nếu không, ta dễ hiểu lầm tư tưởng của Epictetus và nhiều nhà tư tưởng khác.
 

(58) Theo Epictetus, tất cả những ǵ không phục vụ mục đích chân thực của ta, chúng đều là những cái “vặt vănh.”
 

(59) Với một kẻ tích lũy quá nhiều của cải, th́ họ sẽ từ bỏ trần gian với nhiều tiếc nuối; bởi v́, họ sẽ không đem theo được một chút ǵ trong cái kho của cải đó.
 

 

art2all.net