Trần Ngọc Bảo

 

BÊN NGOÀI TÔN GIÁO

Đức Dalai Lama

Trần Ngọc Bảo dịch thuật

 

Xin bấm vào đây để đọc PDF

 

LỜI NÓI ĐẦU

 

          Bây giờ tôi là một người già rồi. Tôi sinh năm 1935 trong một ngôi làng nhỏ ở miền đông bắc Tây tạng. V́ những lư do ngoài tầm kiểm soát, tôi đă sống gần trọn cuộc đời ở tuổi trưởng thành với thân phận một người tị nạn mất nước tại Ấn-độ, nơi mà tôi coi là quê hương thứ hai trong suốt hơn 50 năm qua. Tôi thường nói đùa rằng tôi là một người khách trọ lâu nhất của Ấn-độ. Cùng với nhiều người cùng lứa tuổi, tôi đă chứng kiến nhiều biến cố quan trọng định h́nh thế giới mà chúng ta đang sống. Kể từ những năm cuối thập niên 1960 tới nay, tôi đă chu du rất nhiều, và có vinh dự gặp gỡ nhiều loại người khác nhau: từ tổng thống và thủ tướng, vua và hoàng hậu, lănh đạo các truyền thống tôn giáo lớn của thế giới, cho đến đủ hạng người b́nh thường trong xă hội.

Nh́n lại những thập kỷ qua, tôi có nhiều lư do để vui mừng. Nhờ vào sự tiến bộ của y học, nhiều căn bệnh chết người đă bị xóa sạch. Hàng triệu người nghèo đă cải thiện được cuộc sống và tiếp cận được với nền giáo dục và chăm sóc sức khỏe hiện đại. Chúng ta có một bản tuyên ngôn phổ quát về quyền con người, và nhận thức về tầm quan trọng của những quyền ấy đă tăng lên rất nhiều. Kết quả là, những lư tưởng về tự do và dân chủ đă lan truyền khắp thế giới, và có sự công nhận ngày càng gia tăng về tính đồng nhất của nhân loại. Nhận thức về tầm quan trọng của môi trường sống lành mạnh cũng gia tăng. Nh́n chung, nửa thế kỷ qua là một thời kỳ tiến bộ và đổi thay tích cực.

Đồng thời, mặc dầu có những tiến bộ vượt bậc trong nhiều lĩnh vực, vẫn c̣n đó nhiều đau khổ, và nhân loại tiếp tục phải đối mặt với những vấn đề và khó khăn lớn lao. Trong khi ở một số bộ phận giàu có của thế giới, người ta được hưởng nếp sống vật chất sung túc, th́ vẫn c̣n hàng triệu người khác không đủ cơm ăn áo mặc. Với sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh, sự đe dọa hủy diệt toàn cầu bằng vũ khí hạt nhân đă tạm lắng, th́ nhiều nơi vẫn chịu đựng những khổ sở và thảm kịch của các cuộc xung đột vũ trang. Cũng ở nhiều nơi, bao nhiêu người phải vật lộn với những vấn đề về môi trường, và cùng với những vấn đề ấy là sự đe dọa về sinh kế và nhiều hoàn cảnh tệ hại hơn thế nữa. Cùng lúc đó, nhiều người khác đang phải hết sức xoay xở để sống c̣n trong sự bất b́nh đẳng, nhũng nhiễu, và bất công.

Những vấn đề này không chỉ giới hạn trong những nước thuộc thế giới thứ ba, mà cả những nước giàu có hơn cũng có rất nhiều vấn nạn, trong đó có những vấn đề xă hội lan tràn, như nạn nghiện rượu và ma túy, bạo lực, gia đ́nh tan vỡ. Người ta lo lắng cho con cái, lo lắng về việc giáo dục trẻ em và những ǵ cuộc đời dành cho
chúng. Giờ đây, chúng ta phải thừa nhận rằng hoạt động của con người có khả năng phá hủy hành tinh của chúng ta, vượt quá giới hạn có thể quay trở lại, một sự đe dọa tạo ra âu lo hơn nữa. Và tất cả các áp lực của đời sống hiện đại mang đến stress, tâm trạng lo âu, chán nản, và ngày càng cô đơn. Kết quả là đi đến nơi đâu tôi cũng nghe người ta phàn nàn. Thậm chí, ngay cả tôi đây, thỉnh thoảng cũng phàn nàn!

Rơ ràng là lối sống của chúng ta có một cái ǵ đó thiếu thốn. Nhưng chúng ta thiếu thốn cái ǵ? Theo tôi, vấn đề cơ bản là chúng ta chú trọng quá nhiều về phương diện vật chất, mặt bên ngoài của cuộc sống mà bỏ quên những giá trị tinh thần, đạo đức bên trong.

Khi đề cập đến những giá trị bên trong, tôi muốn nói đến những phẩm chất mà chúng ta đánh giá cao ở những người khác, những phẩm chất mà chúng ta ngưỡng mộ theo bản năng tự nhiên, do bản chất sinh học mà chúng ta thừa hưởng từ loài động vật chỉ có thể sống c̣n và phát triển trong một môi trường có sự quan tâm, t́nh thương, và ḷng nhân hậu – hay nói vắn tắt là ḷng từ bi. Bản chất của ḷng từ bi là mong muốn làm vơi bớt khổ đau của người khác, cũng như làm tăng thêm an lạc cho họ. Đây là nguyên tắc tinh thần mà từ đó tất cả mọi giá trị bên trong tích cực khác phát sinh. Tất cả chúng ta đều ngưỡng mộ ở người khác những phẩm tính bên trong như ḷng tốt, nhẫn nại, bao dung, tha thứ và rộng lượng, và tương tự như thế, chúng ta không thích các biểu hiện của ḷng tham lam, ác ư, ghét bỏ, và cố chấp. V́ thế cho nên sự vun trồng các phẩm tính tích cực bên trong tâm hồn con người xuất phát từ xu hướng sâu xa của chúng ta hướng về ḷng từ bi, và học cách chiến đấu với các phẩm tính mang tính hủy hoại của chúng ta, th́ mọi người sẽ ngưỡng mộ. Và những người được lợi lạc của việc củng cố các giá trị bên trong đó, chắc chắn sẽ là chính chúng ta. Cuộc sống nội tâm của chúng ta là cái mà chúng ta thường lăng quên, và gây nguy hại cho chính ḿnh; nhiều vấn đề lớn lao mà chúng ta phải đối mặt trong nếp sống hiện đại là hậu quả của sự lăng quên ấy.

Cách đây không lâu, tôi có viếng thăm Orissa, một vùng ở miền đông Ấn-độ. T́nh trạng nghèo nàn ở miền này, đặc biệt là của ngững người dân thuộc các bộ lạc, gần đây đă dẫn đến xung đột và nổi dậy. Tôi đă gặp gỡ một thành viên nghị viện của vùng này và cùng nhau thảo luận các vấn đề ấy. Từ ông ta, tôi biết được rằng chính phủ đă có các cơ chế luật pháp và dự án nhắm đến việc bảo vệ quyền của các người dân bộ lạc và thậm chí là trợ giúp về mặt vật chất cho họ. Ông ta nói rằng vấn đề là do tham nhũng, các chương tŕnh này không đem đến lợi ích cho những người mà chính phủ muốn giúp đỡ. Khi các dự án bị rút ruột bởi sự gian dối, kém cỏi, và vô trách nhiệm của những người chịu trách nhiệm thi hành, th́ chúng trở nên vô giá trị.

Thí dụ này cho thấy rất rơ rằng, hiệu quả của một hệ thống dù tốt cũng phụ thuộc vào cách vận hành hệ thống đó. Rốt cuộc, bất kỳ hệ thống nào, bất kỳ bộ luật hay tŕnh tự nào, cũng chỉ phát huy hiệu quả khi những cá nhân thực hiện nó có tinh thần trách nhiệm. Nếu do sự thiếu trung thực của cá nhân, hệ thống ấy bị lạm dụng, th́ nó có thể dễ dàng trở thành một tác nhân gây hại thay v́ là một nguồn lợi. Đây là một sự thật mang tính phổ quát, áp dụng cho mọi ngành hoạt động của con người, ngay cả tôn giáo. Mặc dù tôn giáo có tiềm năng giúp đỡ con người sống một cuộc đời đầy ư nghĩa và hạnh phúc, nhưng khi bị lạm dụng, nó có thể trở thành một nguồn gốc gây xung đột và chia rẽ. Tương tự như thế, trong lĩnh vực thương mại và tài chính, hệ thống tự nó có thể tốt, nhưng nếu những người điều hành thiếu lương tâm, và bị thúc đẩy bởi ḷng tham lam, ích kỷ, th́ những lợi ích của hệ thống ấy bị triệt tiêu. Thật không may là chúng ta chứng kiến việc này xảy ra trong nhiều hoạt động của con người; thậm chí cả trong lĩnh vực thể thao quốc tế, nơi mà sự tham nhũng đe dọa chính khái niệm thi đấu công bằng (fair play).

Tất nhiên, có nhiều người ư thức rất rơ về những vấn đề này và họ đang thật tâm cố gắng chỉnh đốn những sai trái ấy trong lĩnh vực chuyên môn của họ. Các nhà hoạt động chính trị, công chức, luật gia, nhà giáo, nhà hoạt động môi trường, hoạt động xă hội, v.v. – đủ mọi tầng lớp trong xă hội đều có người tham gia vào nỗ lực này. Đây là một hiện tượng tốt, nhưng quả thật là, chúng ta không bao giờ giải quyết được các vấn đề của ḿnh đơn giản bằng cách đặt ra những luật lệ, qui định mới. Rốt cuộc, ngọn nguồn của những vấn đề của chúng ta nằm ở mức độ cá nhân. Nếu như người ta thiếu các giá trị đạo đức và sự liêm khiết, th́ không có hệ thống luật lệ và qui định nào có hiệu quả cả. Chừng nào mà người ta c̣n coi trọng các giá trị vật chất, th́ sự bất công, tham nhũng, bất b́nh đẳng, thiếu khoan dung và tham lam – tất cả những biểu hiện bên ngoài của sự coi nhẹ các giá trị bên trong – sẽ vẫn tiếp tục tồn tại.

Vậy th́ chúng ta nên làm ǵ? Chúng ta nên hướng về đâu để được giúp đỡ? Khoa học, mặc cho tất cả các lợi ích mà nó mang lại cho cuộc sống bên ngoài của chúng ta, không cung cấp được cơ sở khoa học cho việc phát triển nền tảng cho sự liêm chính của cá nhân – những giá trị con người bên trong căn bản mà chúng ta ngưỡng mộ ở người khác và cố gắng phát huy trong chính ḿnh. Hay là chúng ta đi t́m những giá trị bên trong từ tôn giáo, như người ta đă làm trong hàng ngàn năm nay? Chắc chắn rằng tôn giáo đă giúp cho hàng triệu người trong quá khứ, giúp cho hàng triệu người hiện nay, và tiếp tục giúp cho hàng triệu người trong tương lai. Nhưng mặc cho tất cả những lợi ích của nó trong việc đem đến sự hướng dẫn về đạo đức và ư nghĩa cuộc sống, trong thế giới thế tục ngày nay, chỉ tôn giáo không thôi không c̣n phù hợp trong việc tạo ra cơ sở cho luân lư. Lư do thứ nhất là trong thế giới ngày nay nhiều người không theo một tôn giáo nào cả. Lư do nữa là khi nhiều dân tộc trên thế giới ngày càng kết nối với nhau gần gũi hơn trong thời đại toàn cầu hóa, và trong các xă hội đa văn hóa, đạo đức dựa trên cơ sở của một tôn giáo bất kỳ một tôn giáo nào cũng sẽ tác động vào một số trong chúng ta thôi; nó sẽ không có ư nghĩa đối với tất cả mọi người. Ngày xưa, khi các dân tộc sống trong t́nh trạng tương đối cô lập với nhau – chẳng hạn, người Tây tạng chúng tôi sống khá hạnh phúc trong nhiều thế kỷ sau những bức tường núi non chập chùng – th́ việc những nhóm người theo đuổi những cách tiếp cận về đạo đức dựa trên tôn giáo của họ không gây ra khó khăn nào. Tuy nhiên, ngày nay, bất kỳ giải pháp nào dựa vào bất kỳ tôn giáo nào cho vấn đề coi nhẹ các giá trị bên trong, không thể nào mang tính chất phổ quát được, cho nên sẽ không phù hợp. Điều mà chúng ta cần ngày nay là một cách tiếp cận đạo đức không dựa vào tôn giáo và có thể chấp nhận được đối với người có tín ngưỡng lẫn những người không có: một loại đạo đức thế tục.

Lời nói này có vẻ hơi kỳ cục v́ được phát ngôn bởi một người xuất gia từ lúc tuổi c̣n rất nhỏ và cho tới nay vẫn c̣n là một tu sĩ. Tuy nhiên, tôi thấy không có ǵ mâu thuẫn cả. Tín ngưỡng của tôi dạy tôi phấn đấu v́ hạnh phúc và lợi lạc cho tất cả mọi chúng sinh, và như thế, vươn ra ngoài phạm vi truyền thống của tôi để đến với những người thuộc tôn giáo khác, và cả những người không theo tôn giáo nào, cũng phù hợp với điều tôi được giáo dục.

Tôi tin tưởng rằng một cách tiếp cận thế tục mới đối với đạo đức phổ quát là có khả năng thực hiện và xứng đáng để thực hiện. Sự tự tin đó xuất phát từ niềm xác tín của tôi rằng tất cả chúng ta, mọi con người, ai ai cũng có khuynh hướng và xu thế làm điều mà chúng ta cảm nhận là tốt. Bất kỳ điều ǵ chúng ta làm, ấy là v́ chúng ta nghĩ rằng nó sẽ đem lại lợi ích nào đó. Đồng thời, tất cả chúng ta đều ngưỡng mộ ḷng tốt của người khác. Tất cả chúng ta, theo bản chất tự nhiên, đều hướng về những giá trị nhân bản, đó là t́nh thương và ḷng từ bi. Chúng ta đều thích t́nh thương của người khác, chứ không thích sự ghét bỏ của họ. Có ai trong chúng ta mà lại không thích ḷng bao dung, tôn trọng và tha thứ cho lỗi lầm của chúng ta và lại ưa chuộng thái độ cố chấp, sự thiếu tôn trọng và ác ư?

Theo đó, tôi nghĩ rằng chúng ta có trong tầm tay phương hướng, và phương tiện để xây dựng những giá trị bên trong không mâu thuẫn với bất kỳ tôn giáo nào, và quan trọng là không dựa vào tôn giáo. Sự phát triển và thực hành tầm nh́n mới mẻ về đạo đức này là điều mà tôi dự định tŕnh bày chi tiết trong cuốn sách này. Tôi hy vọng rằng nó sẽ giúp cho mọi người hiểu rơ hơn nhu cầu tạo ra ư thức về đạo đức cũng như những giá trị bên trong trong thời đại thiên về vật chất thái quá của chúng ta.

Ngay từ đầu, tôi muốn nói rơ rằng tôi không có ư định áp đặt các giá trị đạo đức cho ai cả. Làm như thế sẽ chẳng có ích lợi ǵ. Cố áp đặt các nguyên tắc đạo đức từ bên ngoài, từ một mệnh lệnh nào đó chẳng bao giờ có hiệu quả cả. Thay vào đó, tôi kêu gọi mỗi người trong chúng ta thấu hiểu tầm quan trọng của những giá trị bên trong. Bởi v́ những giá trị bên trong này là khởi nguồn cho một thế giới có đạo đức hài ḥa và sự b́nh an trong tâm hồn của từng cá nhân, sự tự tin, và hạnh phúc mà tất cả chúng ta t́m kiếm. Dĩ nhiên, tất cả mọi tôn giáo lớn của thế giới, với sự chú trọng vào t́nh thương, ḷng từ bi, kham nhẫn, bao dung và tha thứ, đều có thể và có tác dụng làm tăng tiến những giá trị bên trong. Nhưng t́nh h́nh thực tế của thế giới ngày nay cho thấy đạo đức dựa vào tôn giáo không c̣n thích hợp nữa. Đây là lư do v́ sao tôi tin tưởng rằng đă đến lúc chúng ta phải t́m cho ra một phương cách suy nghĩ về tâm linh và đạo đức bên ngoài tôn giáo.


 

Trang Trần Ngọc Bảo

Chân trần

art2all.net