HOÀNG THỊ BÍCH HÀ

 

 

TẦN HOÀI DẠ VŨ

NGƯỜI “MẮC NỢ MÙA ĐÔNG”

HAY MẮC NỢ T̀NH YÊU?

 

 

            Thơ là nhịp cầu giúp con người bước quá cuộc đời thực, bước qua số phận và bước vào thế giới nội tâm để khám phá ra cái thế giới bên trong tưởng quen mà hóa ra c̣n rất lạ của chính trái tim ḿnh; nhờ đó, có thể khám phá ra thế giới chung quanh và khám phá ra t́nh yêu, theo cái nghĩa rộng nhất có thể có.

 

Sự khám phá ấy nhiều khi, rất nhiều khi, chính là con đường dẫn đưa ta trở về lại với tuổi trẻ.


Tôi chỉ mới lần đầu tiên biết đến Bích Hà khi đặt mua, qua bưu điện, tập thơ MẮC NỢ MÙA ĐÔNG (Nxb Thuận Hóa, 2018) của HOÀNG THỊ BÍCH HÀ, nhưng khi đọc “Mắc nợ mùa đông”, tôi bất ngờ nhận ra, h́nh như Bích Hà đă t́m thấy cho ḿnh một lối đi vào thơ.


Cảm nhận đầu tiên của tôi khi đọc tập thơ MẮC NỢ MÙA ĐÔNG là thơ BÍCH HÀ chứa đựng những cảm xúc chân thành, tuy nhiều khi được bày tỏ bằng một ngôn ngữ chân phương, nhưng xem ra chính nhờ thế mà lại đạt được một hiệu quả không ngờ, là rất thực, rất đỗi gần gũi với đời thường.


Xuyên suốt những bài thơ của Bích Hà, ta dễ dàng nhận ra cái tâm thế xao xuyến trước T̀NH YÊU của tác giả. Trong văn học của cả nhân loại, cái tâm thế ấy gần như là nỗi ám ảnh triền miên: nỗi ám ảnh về phận người, về sự chia xa:
 

Chuyện t́nh ta cũng hệt người xưa vậy
Yêu thương mặn nồng rồi cũng phải chia xa

(Mắc nợ mùa đông 1)


Và c̣n hơn cả một nỗi xao xuyến khôn nguôi, cuộc đời thực vốn nhiều buồn hơn vui chỉ càng khiến Bích Hà thêm mong muốn khẳng định về những điều thực, giả giữa đời:


Thật và giả luôn đồng hành là vậy
Giả nhiều khi thật hơn thật muôn phần!


Có thể hiểu đây là một quan niệm sống, một cách nh́n đời của tác giả được không? Có thể hay không có thể, cũng c̣n tùy góc nh́n và quan niệm sống của mỗi người. Nhưng điều quan trọng là Bích Hà đă nói điều ấy, đă bày tỏ điều ấy với cái tâm chân thành, dẫu có thể chính v́ thế mà tác giả phải mắc nợ thời gian, mắc nợ một mùa đông của kỷ niệm:


Anh cất giữ mùa đông giùm em nhé
Em trở thành người mắc nợ mùa đông

(Mắc nợ mùa đông 1)


Phải rồi, có ai dám bảo kiếp này ta đă dâng trọn trái tim cho đời mà không c̣n có ǵ ân hận, cũng không c̣n có ǵ để ước mơ, không phải mắc nợ một tấm ḷng, hay chỉ là mắc nợ thời gian? Chẳng ai được như thế cả, dẫu là kẻ trí giả hay bậc thiên tài.


Cho nên, ta cứ hăy sống thực với ḷng ta, với đời ta. V́ giọt máu của nhân loại này có bao giờ chảy ra khỏi nỗi trầm luân của thân phận con người (?). Vậy th́ hà cớ chi ta lại mong đi ra ngoài lẽ đời hiện thực với bao điều xấu-tốt, sạch-dơ ?

Bích Hà chọn một thái độ, một cách thế sống chan ḥa trong cơi thật, và từ đó, t́m ra sự vượt thoát cả trí và tâm:


Xin cảm ơn nỗi buồn, cảm ơn cả niềm vui
Để cho em được làm người đàn bà bản lĩnh

(Ơi tháng mười hai...!)


Quan niệm sống ấy giúp Bích Hà hiểu được rằng, không thể không ḥa cái tôi nhỏ bé vào với thiên nhiên, và đó không chỉ là một kinh nghiệm bản thân, mà c̣n là một lời gửi gắm, nhắc nhở:


Anh hăy yêu cả mây trời gió biển
Yêu trời xanh - con sóng cuộn khơi xa

(Xin hăy quên)


Không thể chọn lựa khác được, v́ “Ai trong đời chẳng có những ưu tư / Th́ nỗi buồn đau có bao giờ thôi hiện hữu” (Nhắn bạn).


Phải rồi, bài học đơn giản nhất của người xưa là hăy đem cái “tiểu ngă” ḥa vào với cái “đại ngă”. Ta có bao giờ đi ra khỏi thân phận nhỏ bé của con người, vậy th́ sao không bắt chước giọt sương long lanh trên lá cỏ kia, khi nó vẫn chưa bao giờ thôi nhớ về nơi chốn đă sinh thành, ra đi ? Câu thơ trầm tư của Bích Hà khiến tôi không thể không liên tưởng đến nỗi ḿnh, vào một đêm trăng nào trên sông Hương năm xưa, đắm ch́m vào cô tịch mới nhận ra cái vô lượng của lẽ thường hằng: “Trái tim ta khát vạn ngày / Trên tay giọt nước, lại đầy ḍng Hương”(THDV).


Điều đáng quư là thái độ sống ấy, sự chọn lựa cách thế làm người ấy của Bích Hà không hề được nói ra với một sự lên giọng, đại ngôn, mà ở đây chỉ là một sự bày tỏ nhẹ nhàng, tự nhiên, với cung cách lúc nào cũng dịu dàng, nhỏ nhẹ của người phụ nữ Huế. Nhờ thế, cái đẹp của một cách thế sống cũng là cái đẹp của tâm hồn, cái đẹp của chính câu thơ và của sự an nhiên.


Nếu chịu khó suy ngẫm, ta dễ nhận ra đó cũng chính là cách biểu hiện cuộc sống tâm hồn của hầu hết chúng ta, mang đậm nét văn hóa dân tộc. Bởi trong nền văn hóa thường tồn (Permanence - thường tồn, chứ không phải trường tồn - Éternel) của dân tộc ta luôn chất chứa vừa đạo lư, vừa t́nh yêu cuộc sống; chất chứa niềm tin vào sự tồn tại của những giá trị nhân văn và cả nỗi đam mê các thú vui b́nh thường của những con người luôn biết dung hợp giữa lạc thú cuộc đời và lư tưởng hướng thiện. Từ người nông dân chân đất cho đến những kẻ sĩ, những nhà thơ dân tộc, gần như tất cả đều đă giữ được cho ḿnh cái cách thế sống ấy.


Ở một phía cảm nhận khác của tâm hồn, Bích Hà c̣n tạo được cho ḿnh một sự thức tỉnh, nhận ra khuôn mặt của thời gian, nhưng vẫn hẹn một ḷng giữ ǵn cái đẹp của sự thủy chung son sắt:


Tóc anh giờ có thể chẳng c̣n xanh,
Và khuôn mặt, dấu thời gian rơ nét
Nhưng t́nh yêu dành cho anh vẫn thế!
Vẫn cháy trong tim tha thiết nồng nàn

(Đường phượng bay Thành Nội Huế)


Nhưng dẫu luôn ư thức về lẽ vô thường của kiếp nhân sinh, Bích Hà không phải không có lúc cũng băn khoăn với chính bản thân và với nẻo vô thường kia:

Em giă biệt mùa đông không nuối tiếc
Anh cũng đừng tham luyến một mùa đông

(Đừng luyến tiếc)


Sở dĩ phải như thế v́ đă tới lúc “đời ngược nhau hai hướng rẽ hai đường”, như bao câu chuyện đời khác.


Nỗi băn khoăn rất đỗi đời thường nhưng lại nhuốm màu triết lư sống ấy, thực ra, không phải ai cũng có được, mà phải kinh qua mọi lẽ được- mất, thịnh - suy, có không giữa cuộc đời đa đoan lắm nỗi này; rồi lại phải luôn biết tự vấn và biết rút ra cho ḿnh bài học về thế thái nhân t́nh, th́ mới có thể có được, sau khi đă “Để đêm khuya những giọt lệ lạc loài” và chấp nhận như một lẽ đương nhiên “Giọt lệ này xin ḿnh em nhận đủ”.


Đó hoàn toàn không phải là thái độ cầu an, dàn ḥa trong tư tưởng, mà thực sự là một sự “đốn ngộ” trước nỗi đời. Và để ngộ được điều ấy, tưởng chừng như tác giả MẮC NỢ MÙA ĐÔNG đă phải trải qua những dằn thúc không nguôi của tâm hồn, phải học được những bài học tưởng như giản dị mà lại vô cùng sâu sắc từ cuộc sống b́nh thường:


Biết quên đi một người là điều không hề dễ
Nhưng em sẽ làm, và hứa sẽ được, ...nay mai

(Xin hăy quên)


Nghe như có một chút ǵ đó chịu đựng, “hi sinh”; khiến chúng ta, những người đọc không thể không cảm thông cho nỗi niềm của một người phụ nữ xứ Huế hiền thục nhưng sâu lắng, dịu dàng.


Và khi đă ư thức được rằng cuộc sống là để sống, một cách hồn nhiên, chứ không phải chỉ là để suy niệm, th́ tự nhiên ḷng sẽ vui, hồn sẽ thanh thoát nhẹ nhàng như có bông “hoa mướp vườn vẫn vàng tươi sắc nắng”; như “ngơ chè tàu xanh biếc nỗi buồn thương”; bởi chính cái bông hoa mướp ấy, ngơ chè tàu ấy, ở một vườn Nguyệt Biều xanh, mới là cuộc sống, mới là cái nghĩa sống b́nh thường mà chân thật.

Chính ở đây ta đă t́m thấy con người thực, ngoài con người t́nh cảm nhưng không thiếu lư trí và cả sự tỉnh táo của Bích Hà:


Th́ cũng biết xem t́nh là hư ảo
Nặng ḷng chi? Để gió cuốn bay xa

(Ôi t́nh yêu!)


Suy cho cùng, chẳng có con người thực nào lại có thể thoát ra khỏi những nỗi buồn của t́nh yêu. Bích Hà có được sự chiêm nghiệm điều này trong cuộc sống xung quanh để có thể viết nên những câu thơ cho t́nh yêu dang dở và từ nỗi đau xót kia lại liên tưởng đến cái mong manh, nỗi mất mát của cuộc đời:


Cuộc đời ngoài kia chắc chẳng có ǵ vui
Đầy sóng gió và éo le, trắc trở

(Cuộc đời ngoài kia có ǵ vui không vậy?)


Câu hỏi nghe sao nhuốm nỗi ngậm ngùi!
Nhưng, ngay trong đau xót ta vẫn t́m thấy con người thiết tha, nhân hậu của Bích Hà:

Gió mang đi những khát vọng thuở nào
Làn mây biếc xóa giùm bao kỷ niệm
Xin trả hết cho mây trời gió biển
Trả tôi về những ngày tháng an nhiên!

(Tâm sự trước biển)


Tới đây, thêm một góc cạnh nữa để ta có thể nh́n thấy, khám phá tâm t́nh và tư tưởng của Bích Hà: Ngay trong giây phút thiết tha với t́nh, với người và với cuộc đời nhiều đam mê, quyến rũ này, người phụ nữ xứ Huế dịu dàng ấy vẫn chưa lúc nào quên được sự phù du của kiếp người, dù trước sau nàng vẫn muốn sống nhẹ nhàng, vẫn muốn quên đi những nỗi đời đau xót để thản nhiên làm “miếng ngói khô” v́ cũng đă tới lúc “miếng ngói khô nay có c̣n khô nữa?” Hỏi là đă trả lời, chắc chắn “miếng ngói khô” ấy đă “nay chợt thành ngói ướt bởi v́ ai”... (Đọc câu thơ này, tôi bỗng phải bần thần tự hỏi: Liệu có phải đây là một lời trách hay không? Nhưng mà, dẫu có trách th́ cũng rất nhẹ nhàng. Và tôi yêu cái chất Huế ấy của người thơ này!).

Tôi đă nói, ta có thêm một góc nh́n để ta hiểu Bích Hà, nhưng cũng chính từ góc nh́n ấy mà ta lại có dịp để hiểu cả chính ta, tự nh́n lại ta trong cái lẽ biến dịch không ngừng của thời gian. Và ta có thể nói rằng, cuộc sống của mỗi người và của tất cả chúng ta, là thời gian vừa mất đi nhưng cũng là thời gian vẫn c̣n lại. Theo tôi, ư niệm thời gian trong tâm hồn con người chính là ư niệm về một thứ thời-gian-nối-kết (temps liés). Chính sự trộn lẫn giữa quá khứ và hiện tại ấy đă làm nên t́nh yêu trong chúng ta. Và đâu phải là t́nh cờ khi có người cho rằng, t́nh yêu chỉ có thể giữ được sức mạnh và vẻ đẹp quyến rũ của nó nếu óc thông minh và trí tưởng tượng có được một sự tự do sáng tạo nào đó thêm vào cho t́nh yêu.


Bích Hà đă có được sự sáng tạo đó trong t́nh yêu và trong thơ, dẫu có thể chỉ là một thứ ư thức bất chợt, như chút nắng mong manh cuối ngày, như sự an nhiên, thanh thản rất đỗi t́nh cờ:


Thời gian trôi đi có bao giờ trở lại
Thuyền xuôi ḍng trên bến Hương giang

(Xin đừng thương nhớ người dưng)

Hay đó là câu ca xưa rơi lại bên ḷng?:
Ôi có lẽ câu Nam b́nh suốt đời anh vẫn nhớ
Giọng em ca và cả tiếng em cười

(Gửi lại anh)


Nhưng có điều rất lạ, ở hồn thơ này chẳng có cái ǵ được quân b́nh cả, vừa hân hoan trong t́nh yêu thiết tha, say đắm đó, đă lại buồn rầu lơ đăng; vừa đang nghiền ngẫm về lẽ chia ly, sum họp của phận người đó, lại đă muốn làm làn mây trắng rong chơi; vừa tỏ ra hân hoan ham sống, lại đă ch́m đắm trong nỗi sầu xứ Huế chiều đông. Cho nên, ta có thể nói rằng, thơ Bích Hà cũng như con người Bích Hà, là một thực thể tinh tế mà bất an (suy cho cùng, điều ấy cũng là lẽ thường t́nh, v́ cuộc đời này vốn dĩ đă bất toàn!); một thứ tâm thức t́nh yêu dang dở; một mong đợi không tới, và cả một hoài niệm không có lối về.


Nói khác đi, đây là một thứ tâm thế mong chờ yêu thương mà cô đơn: t́nh yêu không bao giờ thỏa mộng, cuộc phối ngẫu thiết tha không đến, v́ lẽ đời bất khả, cho nên nỗi đam mê nồng nàn chẳng bao giờ t́m thấy bến đỗ:


Em muốn làm người t́nh thơ chung thủy
Nhưng với ai? Ai sẽ trả lời câu hỏi ấy cho em?

(Em muốn)


Nhưng xét cho cùng, chỉ có sự tĩnh lặng của tâm hồn để đón nhận niềm vui đang mỉm cười đưa tay vẫy phía xa là ư nghĩa nhất cho một tấm ḷng, một tâm hồn nhân hậu thủy chung:


Ai trong đời mà chẳng có những ưu tư
Hăy xếp lại, tạm quên, mà vui sống
Nỗi niềm nào rồi cũng sẽ phôi pha
Hăy lắng dịu đón b́nh minh ngày mới

(Bông hồng tặng anh)


Xét về mặt nghệ thuật, một trong những nét nổi trội của ngôn ngữ thơ Bích Hà chính là biệt tài miêu tả cảnh sắc quanh ḿnh. Những cảnh vật tươi đẹp hay trầm buồn của xứ Huế mơ màng, đài các; những bông hoa dại trong vườn hay cái ngơ chè tàu xanh biếc đă đi vào thơ Bích Hà một cách tự nhiên, giản dị mà nên thơ, vô cùng gợi cảm. Hay cụ thể hơn, một món đồ chơi ngày thơ dại: “Chiếc thuyền giấy, con cào cào, châu chấu/Chiếc đồng hồ lá chuối đă theo em” (Ngày xưa c̣n bé)


Những cảnh trí ấy, những vật dụng ấy h́nh như ta đă gặp nhiều lần trong đời, nhưng qua ngôn ngữ thơ không tả mà gợi của Bích Hà, ta bỗng thấy cảnh sắc ấy, vật dụng ấy như lung linh và vô cùng đẹp đẽ, gợi cảm; khiến ta bỗng thấy ngỡ ngàng.


Này đây là sự tinh tế của nghệ thuật lấy cảnh để gợi t́nh:


Ước một ngày anh trở lại nơi đây
Nẻo đường xưa anh ghé lại thăm nhà
Nghe em hát khúc t́nh ca xứ Huế

(Nỗi nhớ vu vơ)


Cách nói ấy, ngôn ngữ thơ ấy khiến ta không thể không bồi hồi tự hỏi, chuyện “t́nh ḿnh dang dở” hay chính tiếng hát và đôi mắt của người phụ nữ Huế rất đỗi dịu dàng kia đă chiếm lĩnh hồn ta? C̣n “bao lộc biếc đă đâm chồi hé nụ” phải chăng là ánh sáng của một ngày mới, và cả ánh sáng của ḷng ta nữa, đă vừa làm sống lại trong ḷng ta một niềm vui, một hạnh phúc bất chợt mà tràn đầy: “Hạnh phúc tràn đầy, anh nhé - hăy nâng niu!”(?).


Trong một sự thức tỉnh bất chợt, ta có cảm tưởng như người thơ đang theo đuổi cuộc t́m kiếm một t́nh yêu miên viễn không bao giờ tới, v́ đó chính là cuộc t́m kiếm chân tướng của tự thân (sappropre indentité). Có chăng ở đây cái nh́n phản tỉnh về sự mong manh của t́nh yêu, một t́nh yêu không có bóng h́nh của hạnh phúc đích thực mà chỉ là những hoài niệm, những tiếc nuối không quá đớn đau nhưng cũng không bao giờ lặng tắt trong tâm hồn đa cảm của một người đàn bà luôn đi t́m ư nghĩa của t́nh yêu như một sự giải thích cho ư nghĩa tồn tại của cuộc đời ḿnh? Thật khó có câu trả lời chính xác!


Càng đọc thơ Bích Hà, ta càng nhận ra rằng, trong cái không hoàn chỉnh của toàn bài thơ, nếu đ̣i hỏi bài thơ phải như một chỉnh thể độc lập, vẫn thấy tác giả, dù vô t́nh hay cố ư, đă chuyển ư tưởng thành ảnh tượng, tạo nên những thế tương đồng gợi ư (analogies suggestives). Và đó chính là sự mời gọi người đọc cùng t́m cách giải mă vấn đề, cùng chọn lựa như tác giả đă chọn lựa: Chọn lựa t́nh yêu như một cách giải thoát cho những ức chế tự do, dẫu rằng đó có thể là một thứ ức chế vô thức. Bởi v́, suy cho cùng, chính tác giả “mắc nợ mùa đông” - mắc nợ thời gian - hay thực sự là “mắc nợ t́nh yêu”?


Sài G̣n, tiết Hạ chí năm Mậu Tuất,
TẦN HOÀI DẠ VŨ


 

 

 

art2all. net