Nguyn Lạc

 

CHỮ "BẬU" TRONG H, CA DAO V LỤC BT

 



          Bài vít này là bài thứ 2 trong loạt bài giới thịu qu hương nam ḅ bình dị và thn thương của chúng ti. Đy là bài 1: Nguyn Lạc: VỀ CHỮ BẬU

http://www.art2all.net/tho/nguyenlac/nguyenlac_vechubau.htm
 

Trong cuộc Nam tiến, nhiều dng người từ cc nơi đ đến vng đất mới ny sinh cơ lập nghiệp, nh́t là những đợt di dn từ đất ngũ Quảng (Quảng Bnh, Quảng Trị, Quảng Tn, Quảng Nam v Quảng Ngi) vo cuối thế kỷ 16 v đầu thế kỷ 17. Trn bước đường chinh phục hoang vu, từ những chiếc ghe bầu, ghe chi, tam bản, xuồng ba l hnh trang mang theo của những di dn này c cả những cu ca dao đ̉ lm chỗ dựa tinh thần trn bước đường xa xứ. Lnh đnh sng nước, những hnh trang tinh thần ny được họ- các tìn nhn - cch tn, sng tc thm cho ph hợp với hon cảnh mới của mnh, r̀i ph̉ bín ṛng rãi. Chữ "ḅu" đặc bịt của nam ḅ xủt hịn trong ca dao. Những cu h, điệu l từ những ca dao này được hình thành. Ti xin được típ tục giới thịu đ́n các bạn sơ lược v̀ hò và ṃt ś bài lục bát ca dao có chữ "ḅu" thn thương này.


 

SƠ LƯỢC VỀ H

 

H l một trong những thể loại m nhạc dn gian miền nam Việt Nam, được du nhập bởi những đợt di dn từ đất ngũ Quảng, từ vng ngoi đưa v vng đất mới pha cực nam của đất nước ta.

 

H rất được ưa chuộng ở miền nam vì c sức hấp dẫn lạ thường. Chng ti xin tạm phn lm ba loại h: H trn cạn, h trn sng nước v h giao duyn hay đối đp.

 

V̀ h trn sng nước, "h cho ghe Bạc Liu" (c thể xem như đại diện cả vng đồng bằng sng Cửu Long) l một ln điệu dn ca mang hnh thức diễn xướng của cư dn Bạc Liu, hnh thnh trong mi trường cho xuồng, ghe trn sng nước; c từ thời khẩn hoang nhằm gửi gắm tnh cảm, by tỏ nỗi lng của mnh cho con người v thin nhin.

 

Vng đất Bạc Liu đ lưu hnh nhiều loại h của cả vng đồng bằng sng Cửu Long như h sng Hậu, h Bến Tre, h Tr Vinh, h Vĩnh Long; nhưng mỗi loại h khi được sử dụng đều c pha trộn, giao thoa tiết tấu hay giai điệu để ph hợp với điều kiện v hon cảnh thực tế. Sẵn nói lun: Tn tuổi nhạc sĩ Cao Văn Lầu với bi Dạ Cổ Hoi Lang đặt nền mng cho nền cổ nhạc Nam bộ cũng gắn liền với vng đất ny.

"...ường d xa ong bướm/Xin đ đừng phụ nghĩa to khang/Đm luống trng tin bạn/Ngy mỏi mn như đ vọng phu/Vọng phu vọng luống trng tin chng/Sao nỡ phũ phng..." [Dạ Cổ Hoi Lang - Cao văn L̀u]
 

H cho ghe Bạc Liu c 2 loại l h đơn v h đi:

-- H đơn: C 2 giọng l h chậm v h nhanh.

-- H đi: Giọng h lc ny khng cn mang tnh tự sự đơn giản nữa, m mang đậm nt trữ tnh, giao lưu, trao đổi tnh cảm. Hnh thức h ny nhanh chng trở thnh sinh hoạt tập thể như đối đp, hu tnh v được nng ln thnh hnh thức sinh hoạt văn ho văn nghệ của cộng đồng. Cũng giống trn, n c hai loại: H đối đp chậm v h đối đp nhanh.
 

@. Xin được ghi ra đy vài hàng đóng góp của bạn Đ̃ Phú:
 

[ ... Cư dn miền Ty vốn "c của để dnh" sẵn từ thin nhin; chiều nay ăn hết, sang mai lại c. Từ thời mở đất đ khng e ngại cảnh đi no. Mưa nắng điều ha, nhịp sống yn bnh, khng mấy khi gấp gp. Từ nơi ny qua nơi khc, xm ny qua xm khc chỉ c cho xuồng, bơi ghe... l thuận tiện.

 

-- Giả dụ như có hai ghe, chiếc trước chiếc sau, chng trai thường nhn nhường h gọi:

"Theo em đứt bộ quai cho

Em thương bớt li, khoan cho đợi anh"
 

-- Gi sng thổi nhẹ, sng nước lăn tăn. Chng trai ngồi trn xuồng ở vm kinh cu c, thả lưới; c gi trn biền (bờ) hi rau chọai, nhổ hẹ nước. Chợt nhn thấy nhau cũng h, nng h đố bng quơ mời gọi:

" Đố ai qut sạch l rừng

Để em khuyn gi, gi đừng rung cy"
 

Bất kể l chng trai no, c vợ hay chưa, ở trong khung cảnh đ m khng h đp lại nng th khng phải dn miền Ty sng nước.

 

Ghe thương hồ thường đậu trạm ở mấy gip nước (chỗ tiếp gip 2 dòng nước - NL) chờ nước giựt rng để xui ra sng lớn cho nhẹ ghe. Như sng Vm Nao nối sng Tiền v sng Hậu, hay gip nước Thủ Thừa nối hai sng Vm Cỏ ở Long An. Trường hợp ny l h rộn rng nh́t, chẳng cần c trọng ti, nhưng cuộc h tự động chia thnh hai phe, phe trai v phe gi đấu nhau. Chọc ghẹo đa giỡn nhau qua cu h, lc thanh, khi tục, c hồi sun, c hồi b, c gỡ qu, c gỡ b.

 

Hễ cặp no thch nhau th nhổ so, chống ghe xp lại gần tm sự. C khng t tnh bạn ch thiết pht sinh từ đy. Cũng nhiều đi khc xứ, gặp gỡ, nn duyn chồng vợ ở tại chỗ ny...] [Đ̃ Phú]
 

H ơ ớ ơ ơ

Bậu c thương th thương cho chắc

Chi bằng trục trặc th trục trặc cho lun

Đừng lm như con thỏ nọ đứng ở đầu trung (ơ ờ) ...

H ơ ớ ơ ơ

thỏ nọ đứng ở đầu trung ...

Khi vui giỡn bng khi buồn giỡn trăng (ơ ơ )

 

VI CU H ĐỐI ĐP MIỀN NAM

 

Xin được ghi ra đy vi cu h đối đp giữa nam v nữ.

 

1.

 

- C gi h:

H ơ ớ ơ ơ

Ghế mất một chn nn gọi l ghế gẫy

Người lạc tm hồn ḅu hỡi gọi sao?

Ngẩng đầu ngắm những v sao (ơ ờ) ...

H ơ ớ ơ ơ

những v sao ...

Ci lu ci tỏ ... ci nao ring mnh? (ơ ơ )

 

- Chng trai h đp:

H ơ ớ ơ ơ

Trch ai qun hai chữ nghĩa tnh

Qun cu thề hẹn đi mnh trăm năm

Chống cho theo nước lớn rng (ơ ờ) ...

H ơ ớ ơ ơ

theo nước lớn rng ...

D tm bng ḅu ci lng nt tan (ơ ơ )
 

- Chng trai h típ:

H ơ ớ ơ ơ

Bm bịp ku con nước giọng khn

Rạch sng m lối khi sương m trời

Biết tm đu hỡi ḅu ơi (ơ ờ) ...

H ơ ớ ơ ơ

tm đu hỡi ḅu ơi ...

Bng chiều dần xuống mưa rơi mịt mng (ơ ơ) ...

 

H ơ

"Tm ḅu như thể tm chim

Chim bay biển Bắc (ơ ơ ơ ) ti tm biển Nam" (ơ ơ )

 

 

2.

 

- C gi h:

H ơ ớ ơ ơ

"G duyn chẳng đặng hội ny

Ti cho ghe ra sng ci (ớ ờ)

Ti cho ghe ra sng ci, nước lớn đầy ti cho v" (ơ ơ)

 

- Chng trai h đp:

H ơ ớ ơ ơ

Cho v chẳng thấy ḅu đu!

Nước rng sng cạn (ớ ờ)

Nước rng sng cạn lng đau thấu trời (ơ ơ)

 

H ơ ớ ơ ơ

Ước g như ng my tri

Anh bay đi kiếm (ớ ờ)

Anh bay đi kiếm tm người anh thương! (ơ ơ)  

 

 

3. 

 

- C gi h:

H ơ ớ ơ ơ

"Trượt chn em t xuống bn

Mnh em lấm hết (ớ ờ)

Mnh em lấm hết anh hun chỗ no?" (ơ ơ)

 

- Chng trai h đp:

H ơ ớ ơ ơ

Chỗ no qua cũng muốn hun

Ḅu m trượt t (ớ ờ)

Ḅu m trượt t qua nhảy xuống bn bồng ln! (ơ ơ)

 

- Chng trai h típ:

H ơ ớ ơ ơ

"Trống treo ai dm đnh thng

Bậu khng ai dm (ớ ờ)

Bậu khng ai dm dở mng chun v" (ơ ơ)

 

- C gi h:

H ơ ớ ơ ơ

Chun v lẹ lẹ chun v

Nhẹ nhng anh nh (ớ ờ)

Nhẹ nhng anh nh mẹ ho kia ka! (ơ ơ)

..........

 

["."] Ý các cu ca dao

 

CA DAO VỀ CHỮ BẬU
 

Ca dao v̀ chữ "ḅu" trong dn gian ŕt nhìu, đủ th̉ loại. Ti xin ghi ra đy vài cu tiu bỉu:
 

Biển cạn, sng cạn, lng qua khng cạn

Ni lở non mn, ngỡi* bạn khng qun.

Đường cn đi xuống đi ln

Tnh qua nghĩa bậu quyết nn vợ chồng

 

Anh thấy em chắc chắn

Cặp chn my ngay ngắn, anh cũng vừa lng,

Cậy cng c bc mai dong,

Vi cho em bậu xiu lng ưng anh.

 

Bấy lu bậu cần mẫn ci vườn đo

Tnh xưa ngỡi* cựu, bậu c nhớ cht no hay khng?

 

Bậu buồn qua dễ chẳng buồn

C dưới sng biếng lội, chim trn nguồn biếng bay

 

Bậu c chồng như c v lờ

Tương tư nhớ bậu, dật dờ năm canh ...

 

.....

* Ngỡi l "nghĩa" ni trớ

 

VI CU LỤC BT CA DAO VỀ CHỮ BẬU

 

Như đã nói trn, ca dao có nhìu th̉ loại: Lục bt, song thất lục bt, thất ngn hay ... tự do. Nguyn Lạc ti từ nhỏ đã được bà ngoại ru bằng lục bát ca dao, nó th̉m vào máu. Nhớ qu hương thn thương, ti xin mời cc bạn tiếp tục đọc thm vi bi lục bát ca dao - tự ti làm - lin quan đến chữ "ḅu" qu Nam bộ chúng ti:
 

LỜI TNH TRN SNG 

 

Sng x gi lộng sng Tiền

Kiếp sau hy gặp... c phiền ḅu khng?

 

- "Kiếp sau gặp mặt... hỏng quen

Kiếp ny nhất quyết... đỏ đn cũng theo!"

 

Ḅu theo th hy cứ theo!

Chim trời, c nước, kiếp ngho chịu hong?

 

- "S g ba chuyện cỏn con

Giàu nghèo cam chịu mĩn khng phụ tình"

 

TRCH BẬU I
.

"Chim quyn ăn tri nhn lồng

Lia thia quen chậu vợ chồng quen hơi"

Cớ sao ḅu lại phụ ti?

Bỏ ti cơ khổ ḅu qun lời thề xưa!

 

Rạch sng tứ pha m mưa

D tm bng bậu ruột như tơ v

Sầu như con nước vượt bờ

Vỡ con đ chặn ngập bờ ruộng khoai

 

Trch ḅu lng dạ đổi thay

Trch ti sao vẫn mi hoi nhớ thương

Nhớ cu: "Gả thiếp về vườn

Ăn bng b rợ dưa hường nấu canh"

 

Giờ sao ḅu lại nỡ đnh

Chạy theo ph phiếm sầu dnh ring ti ?

Dẫm chn than tiếng trời ơi

Người ăn ở vậy ng trời chứng sao?

 

"Thương tầm cởi o bọc du

Tưởng người c nghĩa hay đu bạc tnh"

.........

 

* [" ."] Là các cu ca dao)

 

 

TRCH BẬU II

 

C lia thia lu rồi quen chậu?

Vợ chồng rồi th cũng quen hơi?

Tủi thn ti lắm bậu ơi!

Hơi đu khng thấy... bậu rời xa ti!

 

Chiều chiều ra ng trng vời

Chim ku vượn h thấy đời quạnh hiu!

Đm về một bng c liu

Gi lùa khe cửa mối khu nỗi buồn!

 

Huơ tay lạnh một chỗ nằm

Sng ra bến nước mắt đăm ngóng nhn

Bậu đu? Chỉ tm lục bnh

Lặng lờ con nước buồn tnh hoa tri!

 

Ti giờ nhớ lắm bậu ơi!

Bậu giờ c nhớ những lời thề xưa?

"Trch ai rọc giấy bỏ ba

Khi thương thương vội, khi la la xa"

 

 

TRNG NGNG

 

"Đất Sc Trăng kh cằn nước mặn

Ti ra Vm Tấn chở nước về xi

Về nh sau trước khng ai

Hỏi ra bậu đ theo trai mất rồi"

 

Bậu đi th kệ bậu thi!

Ngu chi tơ tưởng để rồi nhớ thương?

Cố qun, sao vẫn tỏ tường

Mắt huyền bậu liếc, hm răng bậu cười

 

Tức mnh đấm ngực ku trời

Nhớ chi dữ vậy để rồi hận nhau?

"Con mo tro ln cy cau"

Tru đa ch chuột ti sao hở người?

 

Ku chiều chim vịt bồi hồi

"Bng khung nhớ bậu đứng ngồi hỏng an"

Ḷ sao cứ chảy hai hng!

Đm nghe tiếng chuột r rng bn khe

 

Lời xưa mai chắc bậu về*

Sng ra sng đợi chỉ dề hoa tri!

Lục bnh tm ngắt bậu ơi!

Xui dng nước biếc bỏ ti hng bần

 

Sầu ai bần rụng tri xanh?

Chua lng ti lắm, ng quanh vắng người!

Khi nao gặp lại bậu ơi?

Chắc g bậu nhớ những lời thề xưa?!

 

Gi đưa gi đẩy hng dừa

"Thổi bay cy cải, chỉ chừa rau răm" **

Một ngy ba bận ngóng trng

Thấy người thin hạ, m khng thấy nng!

 

"Canh chầy thơ thẩn, mơ mng

Đm mơ thấy bậu, dậy cn chiếu khng"!

Bậu ơi c biết hay khng?!

Lng anh vẫn mi chờ mong dng nng!

.............

 

(*)Trong dn gian, người xưa tin (cho) rằng: Đm chuột ku th sng sẽ c người đến nh, thn sơ ty tiếng chuột ku.

 

(**) Gi đưa cy cải về trời/ Rau răm ở lại chịu lời (đời) đắng cay...(Ca dao)
 

 

MUỐI XT GỪNG
 

"Xốn xang như muối xt gừng

Phải chi hồi trước ai đừng biết ai!" (Ca dao)
 

Sng su tm một dng sầu

Gy chi bao cảnh bể du đổi dời?

Ḅu r̀i m dấu phương người

Vời xa nơi ấy cuộc đời kh khng?

 

Huơ tay chỉ lạnh chỗ nằm!

Khuya nghe tíng mối ci lng chẳng an!

Sng ra nu ng my ngn

Nhắn gim ti những lời thương đến người!
 

Qu hương vắng bng ḅu rồi!

Khi nao gặp lại một thời trăng thanh?

Tiếng chy gi gạo đn xun

Lời ca ha nhịp nỗi mừng tnh đi!
 

Ḅu giờ mù d́u phương người

X́n xang. thương nhớ ḅu ơi "múi gừng"!

Nhớ thương chỉ bít nhớ thương!

Gy chi bao cảnh đoạn trường qu ti?


 

CCH CHIA

 

"Chim xa bầy cn thương cy nhớ cội

Người xa người tội lắm ḅu ơi!

Chẳng th khng gặp th thi" *

Gặp nhau qún quýt trao lời nhớ thương

 

Kh̉ đời ḅu phải mù sương

Để ti ở lại ñi lng nt tan

Chiều nay nu ng my ngn

Hỏi thăm tnh vẫn chứa chan nhớ về?

 

Lạnh đ̀ng gió chướng bùn th

So diều đu nữa?

Đừng về ḅu ơi!

Còn đu!

Qu đã đ̉i dời

Ĺi nao còn đợi

mưa đời s̀u giăng!

 

Ḅu xa có nhớ hay khng?

Cu ca "Dạ C̉ Hoài Lang" đm nào? [**]

Thuỳn xui nhẹ b́n Gành Hào

Tíng đàn quỵn ĺy lụa đào trăng thanh

 

Nhớ thi ti ḅu phải đành!

.......

 

[*] Ý ca dao

[**] Dưới trăng dng sng tri rất dịu dng/Như dải lụa vng xui về phương Đng/Gnh Ho ơi, nửa đm ai ht ln cu hoi lang/Vầng trăng nghing xuống trn vạt rừng trm... (Dạ Cổ Hoi Lang, Đm Gnh Ho Nghe Điệu Hoi Lang - Cao Văn Lầu, Vũ Đức Sao Biển)
 

***

Các bài lục bát trn chắc có lẽ làm các bạn bùn? Thi đ̉ "thay đ̉i khng khí" cùng sẵn dịp giới thịu bài ḱ típ, nói v̀ Đại Ngãi qu chúng ti, ti xin tặng các bạn vài cu lục bát vui. Các cu thơ này vít ra theo ký ức thuở qu ti an bình, cách đy khoảng 60 - 70 năm, lúc dn qu ti chỉ làm lúa ṃt mùa; sau khi ćy lúa xong là rãnh r̃i vui chơi, chờ ngày lúa chn thu hoạch. Từ tháng 6 tháng 7 m lịch cho đ́n T́t, trẻ thì đá ca lia thia, đá gà... lớn thì "nḥu nhẹt", đờn ca...
 

Đy là bài thơ vui, theo phong cách cụ đ̀ Nguỹn Đình Chỉu:

 

Khoan khoan ngồi đ chớ đi

Bạn b tri kỷ mấy khi sum vầy

Ḅu đu ta bảo ḅu ny

Chạy ra bờ ruộng la bầy vịt non

Cà-ri vịt, tiết canh ngon

Vi chai rượu ńp cho trn đệ huynh
 

Và r̀i "ng th̀n" này "xỉnh" :

 

Trong mơ m ấp bóng hình

Gịt mình tỉnh giấc chình nh ḅu yu!

 

 

Nguyn Lạc

................

 

Tham khảo: baclieu.gov.vn, Gio sư Trần Văn Kh, Trần Trọng Tr, Bác sĩ Ng Th́ Vinh, Internet ...

 

_____________________

 

 

Đm Gnh Ho nghe điệu Dạ Cổ Hoi Lang

Vũ Đức Sao Biển

 

Dưới trăng, dng sng tri rất dịu dng.
Như dải lụa vng xui về phương Đng.
Gnh Ho ơi! Nửa đm ai ht ln cu hoi lang.
Vầng trăng nghing xuống trn vạt rừng trm.
Xề u xế u liu phạn.
Dy tơ đn km bung thiết tha.
Xề u xế u liu phạn.
Đưa cung đn về trn bến xa.

Đường d sa ong bướm,
xin đ đừng phụ nghĩa to khang.
Đm luống trng tin bạn,
ngy mỏi mn như đ vọng phu.
Vọng phu vọng, luống trng tin chng.

Lời ai ca, dưới nh trăng ny?
Rừng đước mnh mng đm Gnh Ho chợt thương nhớ ai!
Ngy ấy ra đi, con sng buồn tm một dng tri.

Bạc Liu ơi! C nhớ chăng người?
Thuở ấy thanh xun, trăng Gnh Ho trn như chiếc gương.
Giờ tc pha sương, qua Gnh Ho tiếc một vầng trăng.


 

Dạ cổ hoi lang

Cao văn Lầu

 

Từ l từ phu tướng
Bu kiếm sắc phn ln đng
Vo ra luống trng tin nhạn
Năm canh mơ mng
Em luống trng tin chng
i gan vng quặn đau a

Đường dầu xa ong bướm
Xin đ đừng phụ nghĩa to khang
m luống trng tin bạn
Ngy mỏi mn như đ vọng phu
Vọng phu vọng luống trong tin chng
Lng xin chớ phụ phng.

Chng l chng c hay
Đm thiếp nằm luống những sầu ty
Bao thuở đ đy sum vầy?
Duyn sắc cầm đừng lợt phai a

L nguyện cho chng
Hai chữ an bnh an
Trở lại gia đng
Cho n nhạn hiệp đi a



 

art2all.net