Nguyn Lạc

 

NĂM HỢI BN VỀ HEO LỢN

 

 

PHẦN I
HEO: BIỂU TƯỢNG, CA DAO TỤC NGỮ

 

 

VI ĐIỀU VỀ CHỮ HEO / LỢN

Tn gọi: Lợn, heo, trư, hợi, ỉn, thỉ...

Danh php khoa học l Sus, thuộc họ Lợn (Suidae)

Việt Nam phn biệt cc loại heo -lợn như: Lợn li (lợn rừng), lợn sề (lợn đẻ nhiều lần), lợn ni (lợn nui để đẻ), lợn sữa (lợn con cn b sữa mẹ), lợn bột (lợn mới lớn nhưng cn non), lợn thu (lợn ni nhiều), lợn cấn (lợn đực nui lm giống), heo lang (heo đen c xen đốm trắng), heo voi (heo nh loại lớn con), heo bng (heo đốm đen trắng lẫn lộn), heo nưa (heo vng mỡ).v.v..
 

1. nghĩa biểu tượng

Con lợn hay con heo l loi vật đ gắn b lu đời với con người v xung quanh đ l nhiều cu chuyện trong văn ha đại chng về con lợn. Trong văn ha, con lợn cũng được gọi với nhiều tn như con heo, ch ỉn, trư, hợi. Trong văn ha phương Đng, lợn đứng cuối cng trong 12 con gip (Hợi) v cũng đứng cuối cng trong lục sc.

Lợn biểu trưng cho sự phồn thực, tnh dục v sự nhn nh sung tc. Người ta cn dng hnh ảnh con heo đất như l một biểu tượng về ti chnh. Ngoi ra, thủ lợn (đầu heo) l một mn snh vật quan trọng trong một mm cng ở những buổi lễ long trọng v lễ nghi của người dn Việt Nam.

Tuy nhin, đối với Việt Nam, d được xem l biểu tượng của sự may mắn v tr ph như thế, con heo trong dn gian Việt Nam cũng mang nhiều hnh tượng tiu cực: Ni đến heo l người ta ni đến tnh lười biếng (lười như heo), ham ăn, bẩn thỉu, v ngu (ngu như heo) ngoi ra cn hnh tượng nhục dục (phim con heo).

Trong văn ha dn gian Việt Nam, con lợn được thể hiện qua cc bức tranh dn gian Đng Hồ, hnh ảnh con lợn hiện hữu trn tấm lịch tường gia đnh để thể hiện sự sung mn, phồn thực, vui vẻ hạnh phc. Con lợn trong quan niệm văn ha cổ truyền thuộc dng m, n ha nh nhặn, sinh nở đầy đn nn yếu tố phồn thực được đề cao trong loại tranh dn gian, chc tụng năm mới gặp nhiều may mắn, con chu đng vui, phc lộc. Bức tranh lợn đn l biểu tượng của sự sung tc, no đủ, phồn thực.

Trn mnh lợn c vng khoy m - Dương ngụ pht triển, sinh si nảy nở, bức tranh cn thể hiện con lợn mẹ trắng xa mắt lim dim lờ đờ, mm tũm tĩm, năm con lợn con, con xanh, con đỏ, con trắng, con tm lc nhc cả dưới chn. Hnh ảnh lợn Cấn sắc nt nhất l trn tranh Lợn ăn l ry, Nghệ nhn Đng Hồ đ quan st kỹ con lợn phm ăn, đang sục mm vo mng, cnh l ry như động đậy, ước lệ.

Ở vng đất thuộc hạ nguồn sng Hậu, người Khmer vẫn cho rằng heo năm mng v heo ba gi l những cốt tinh lang thang của người đầu thai, nếu trong nh c một con heo như thế th cũng đồng nghĩa với việc nh ấy gặp những chuyện tai ương khủng khiếp, lục đục chuyện gia đnh v người ta tm mọi cch để tống khứ. Tại Cha Dơi cn c tn gọi khc l cha M Tộc [*] ở tỉnh Sc Trăng, l nơi chốn những con heo đặc biệt ny cư ngụ, cả phần xc lẫn phần hồn. Người Khmer rất sợ heo năm mng, heo ba gi, tức l heo c tới năm mng thay v bốn mng như bnh thường. Cn heo ba gi khng phải thiếu một gi m ba gi kia một mu lng, gi cn lại c mu lng khc, v dụ một chn c mu đen, ba chn c mu trắng.
[Theo Nguyễn Cung Thng]

Tổng hợp tư liệu từ sưu tầm thực tế ở cha Dơi cho biết về heo năm mng, ba gi như sau:

B con người Khmer rất sợ heo năm mng, ba gi (khng phải thiếu một gi m ba gi kia một mu lng, gi cn lại c mu lng khc, 1 đen 3 trắng chẳng hạn. Khng r dựa vo đu m người ta tin rằng, những con heo đ l cốt tinh của người, n l linh hồn của con người đầu thai. Những người đ vốn gy nhiều tội c, nn bị đy lm kiếp heo.

Chnh v mang linh hồn của kẻ c, nn những gia đnh nui n sẽ phải gặp tai họa. Người Khmer tin rằng, gia đnh no nui phải con heo ny th sẽ gặp bất hạnh, gia đnh lục đục, v bị cốt tinh của con heo quấy ph. Tuy nhiu, nếu giết heo th cả nh sẽ phải đền mạng. Chnh v thế, gia đnh no nui phải heo năm mng, ba gi, th phải nui dưỡng v chăm sc n đến gi. Khi heo chết, phải mai tng cẩn thận như người, mới mong thot kiếp nạn.

Rồi cũng từ những gia đnh đen đủi nui phải heo năm mng, ba gi, đ nghĩ ra phương thức giải hạn cho mnh bằng cch đẩy heo qui thai cho nh cha nui. Họ tin rằng, nh cha l nơi thch hợp, c thể nng đỡ linh hồn tội lỗi, bị đy lm kiếp heo. Khi con heo qui thai được nui dưỡng, được nghe kinh Phật sm hối th khng ph phch con người nữa v cũng v thế m ha giải được tai họa. Vậy l nh cha tự dưng biến thnh nơi nui dưỡng heo qui thai.
(Chuyện ở cha Dơi - Hai Miệt Vườn)

2. Heo trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, danh từ heo c nghĩa chnh l con heo, hay con lợn. Từ đ người ta thường ni thịt heo, heo quay, heo sữa, heo ni, heo rừng; hay bnh lỗ tai heo, vn vn Trong thnh ngữ Việt Nam chữ heo rất thng dụng qua những cu ni bnh dn như ni toạc mng heo, ở dơ như heo, mập như heo, lm biếng như heo, thậm ch ngu như heo (ni chung bao nhiu ci xấu trn đời đều đổ ln đầu con vật hiền lnh v tội nghiệp nầy!). Trong tiếng Mỹ cũng c những thnh ngữ thng dụng như to make a pig of oneself (ăn phm, ăn tham, ăn uống th tục như heo), to buy a pig in a poke (mua vật g m khng được trng thấy hay biết r, tiếng Việt mnh hay ni l mua tru vẽ bng), hay pigs might fly (biết đu một chuyện thần kỳ hay php mu c thể xảy ra)

-- Heo: Diễn tả kh hậu hanh kh, thường vo dịp chuyển tiếp giữa thu sang đng.

Gi heo lnh lạnh thổi về
Thương người quan ải lng t ti sầu
[Ca dao]

Heo đường leo ln ngọn [Tục ngữ]

-- Heo may: Dịch thot chữ "L Phong", nghĩa l: "Gi c chp". Theo truyền thuyết, vo ma thu, c chp theo nước sng về hội ở Vũ Mn để chuẩn bị ha thnh rồng. Gi vo ma ny gọi l "Gi c chp".

Thng tư c đi ăn thề,
Thng tm c về hội ở Vũ mn

Trong văn chương v nhất l m nhạc Việt Nam chng ta thường nghe gi heo may:
"G heo may đ về, chiều tm loang vĩa h, v gi bung tc thề...
[Nhn Những Ma Thu Đi Trịnh Cng Sơn]

hay:

Lạnh lng sương rơi heo may,
Buồn se sắt nhớ thu xưa,
Ti nhớ em chiều gi mưa

[Thu Ca - Phạm Mạnh Cương]

-- Heo ht: Hẻo lnh v hiu quạnh. "Đi xuống lũng su heo ht" [Huy Cận]. Chữ nầy đồng nghĩa vớiđo heo ht gi. Tuy nhin trong đối thoại thực tế người ta hay ni Ở nơi đo heo ht gi, chớ t ai ni Ở nơi heo ht.

-- Heo hắt (desolate): Cảnh vật heo hắt (hoang tn, tiu điều). Sống cuộc đời heo hắt (c độc).

Chữ heo sử dụng trong heo heo, heo may, heo ht, heo hắt hon ton khng c một sự tương quan (correlation) no với con heo cả. Đy chnh l một trong những tnh cch đa dạng v phong ph của tiếng Việt: Chỉ cần đổi một con dấu, hay xử dụng trong trường hợp khc nhau th nghĩa của n hon ton thay đổi. [Heo May - Trung Tm Việt Ngữ Văn Lang]

Chữ Việt tuyệt với như ta vừa xt vậy m c ngi tiến (hay li) sĩ Bi Hiền đi thay đổi n bằng loại chữ "trời ơi" no đ, ngu chưa?

-- Kinh nghiệm x hội v truyền thống dn tộc ta gắn liền với hnh ảnh con lợn qua ca dao tục ngữ như:

Mẹ em tham thng xi chim
Tham con lợn bo tham tiền hoa-vin

(Việt Nam Tự Điển, 1954)

Con lợn trắng mắt th nui
Con người trắng mắt l người bỏ đi

"Ni toạc mng heo": Lm mất ci vỏ bề ngoi, lm r ci bn trong.
 

3. Pht m Heo trong tiếng Anh

Heo l tiếng Việt, pht m nghe giống tiếng Anh hell
Hell (noun): Địa ngục.

Thơ rằng:

Chữ heo liền với chữ "hell" một vần
Hy ăn đi lũ quan n!
Ăn cho tn mạc nước non dn ngho
Ăn đi rồi chết xuống "hell"!
(Nguyn Lạc)

Nguyn Lạc


..................
Tham khảo: Thảo Trường, Chu Vương Miện, Nguyễn Viết Tn, Nguyễn Cung Thng, L Lạc Long, Wikipedia, Trung Tm Việt Ngữ Văn Lang, Wikipedia, Facebook...

Ghi ch:
[*] M Tộc đọc trại từ Mahatup: Mahatup l trận khng cự lớn (Tup: khng cự; Maha: lớn). Theo người Khmer, nơi đy đ diễn ra một trận đnh c liệt của phong tro nng dn nổi dậy chống nh cầm quyền ngy xưa. Ngoi ra dn gian cn gọi l cha Dơi bởi v trong cha ny c nhiều dơi. (Nguyn Lạc)


Xem phần 2
 

 

art2all.net