Nguyên Lạc

 

THỦ PHÁP SHOW, DO NOT TELL

 

Lời nói đầu:

-- Show, Do Not Tell được nhà b́nh thơ Phạm Đức Nh́ giới thiệu, Nguyên Lạc tôi đồng cảm với anh về thủ pháp (kỹ thuật) nầy nên bỏ công t́m hiểu, sưu tầm, nghiên cứu thêm rồi đúc kết thành văn bản chia sẻ cùng các bạn, với hy vọng độc giả t́m thấy được một vài điều hữu ích.

-- Để tránh bị hiểu lầm là "sính ngoại" tôi xin giải thích tại sao dùng cụm từ "Show, Do Not Tell" (Show, Don't Tell): -- Người Việt rất giỏi trong việc hội nhập cái hay của nước khác. Thí dụ như các từ: Cà-phê, xe cyclo .v.v..Thay v́ nói "thức uống màu nâu đỏ, vị đắng, có nguồn gốc từ Arab (Arabic), uống vào gây phấn khởi và tỉnh táo, ta chỉ cần nói cà-phê (café, coffee) là ai cũng hiểu ngay. Cũng vậy, thay v́ nói :" Bày tỏ, hiển thị ra, gợi ra, không cần kể lể; để độc giả tự đoán ra, tự kết luận", ta để nguyên cụm từ "Show Do Not Tell" là người sẽ biết, chỉ đơn giản thế thôi

 

SƠ LƯỢC VỀ SHOW, DO NOT TELL

Show: Bày tỏ, hiển thị, gợi ra

Tell: Nói, kể lại

"Show, Do Not Tell" là một biện pháp tu từ, thay v́ dựa vào một (hoặc vài) tĩnh từ, trạng từ khô cứng nào đó để kể lại một sự kiện, bày tỏ một tâm trạng, tác giả tạo ra những h́nh ảnh sống động, cụ thể để từ đó độc giả tự khám phá, hiểu ra sự kiện, tâm trạng ấy. Độc giả sẽ cảm thấy thích thú v́ không chỉ đọc một cách thụ động, mà c̣n được tham dự một cách tích cực vào tiến tŕnh t́m gặp điểm đến của tứ thơ.(Phạm Đức Nh́) [1]

Show, Do Not Tell (Show Don't Tell) chỉ là một thủ pháp, một biện pháp tu từ (kỹ thuật thơ, văn) giúp văn thi sĩ làm văn thơ hay hơn chứ không phải là một Học thuyết hay một Trường phái nào cả. Hơn nữa, nó được bắt đầu từ nhà biên kịch người Nga Anton Chekhov:

[ SHOW, DON'T TELL là một thủ pháp, một biện pháp tu từ (kỹ thuật) thường được xử dụng trong nhiều loại văn bản khác nhau, giúp cho độc giả trải nghiệm câu chuyện thông qua hành động, từ ngữ, ư nghĩ, cảm giác và cảm xúc ...hơn là qua sự cắt nghĩa (giảng nghĩa), tổng hợp và miêu tả của tác giả. Mục đích không d́m chết độc giả với một mớ tính từ nặng nề, mà là để giúp độc giả (tự) trải nghiệm những chi tiết đáng kể (độc đáo) trong bản văn (thơ). Kỹ thuật nầy áp dụng giống nhau cho mọi thể...

Khái niệm này thường được quy cho nhà soạn kịch (biên kịch) người Nga Anton Chekhov với câu nói nổi tiếng của ông:

"Đừng nói với tôi là mặt trăng đang chiếu sáng; hăy chỉ cho tôi ánh sáng lấp lánh trên mảnh thủy tinh vỡ"

Lời trích dẫn có lẽ là không chính xác lắm, đúng ra nó được trích từ bức thư gởi anh ông, trong đó ông viết: "Trong các mô tả về Thiên nhiên, con người phải nắm lấy một số chi tiết nhỏ, gom chúng lại sao cho khí độc giả nhắm mắt, anh ta sẽ có một bức tranh. Ví dụ, bạn sẽ có được MỘT ĐÊM TRĂNG SÁNG nếu bạn viết rằng : Trên cái đập nước xoay quạt, một mảnh thủy tinh từ một chai vỡ lấp lánh như một ngôi sao nhỏ sáng và rằng bóng đen của một con chó hay một con sói lăn cuộn qua như một quả bóng.]

Nguyên văn tiếng Anh:

[Show, don't tell is a technique often employed in various kinds of texts to enable the reader to experience the story through action, words, thoughts, senses, and feelings rather than through the author's exposition, summarization, and description. The goal is not to drown the reader in heavy-handed adjectives, but rather to allow readers to interpret significant details in the text. The technique applies equally to nonfiction and all forms of fiction, literature including Haiku and Imagism poetry in particular, speech, movie making, and playwriting.

"Don't tell me the moon is shining; show me the glint of light on broken glass."

In fact, the quote is probably apocryphal, but derived from a letter to his brother in which he wrote: "In descriptions of Nature one must seize on small details, grouping them so that when the reader closes his eyes he gets a picture. For instance, you’ll have a moonlit night if you write that on the mill dam a piece of glass from a broken bottle glittered like a bright little star, and that the black shadow of a dog or a wolf rolled past like a ball."...] [2]


BÀN THÊM VỀ SHOW, DO NOT TELL

I. PHÂN TÍCH

 

1. Hai câu ca dao:

Chúng ta thử xét hai câu ca dao:

1a.

Râu tôm nấu với ruột bầu
Chồng chan, vợ húp gật đầu khen ngon (ca dao)

Hai vợ chồng nghèo, bữa cơm chỉ có món canh râu tôm, ruột bầu – hai thứ “vứt đi – nhưng vẫn “chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon”. Thông tin chỉ có thế. Nhưng điểm đến của câu ca dao c̣n xa hơn tí nữa, cần đến một chút nỗ lực suy nghĩ của độc giả. Nghèo như thế, bữa cơm kham khổ như thế mà hai vợ chồng vẫn vui vẻ với nhau, chắc là họ phải yêu nhau ghê lắm. Vâng! Đấy chính là điểm đến của “tứ thơ”, là ngụ ư của câu ca dao.(Phạm Đức Nh́)[1]

-- Để nói đến hạnh phúc không cần phải đầy đủ vật chất, sang giàu ; chỉ cần tấm ḷng thật sự yêu thương nhau (moonlit night - đêm trăng sáng), không cần giải thích (TELL) dài ḍng chi tiết, bạn chỉ cần viết (SHOW = glass from a broken bottle glittered like a bright little star...): Râu tôm nấu với ruột bầu / Chồng chan, vợ húp gật đầu khen ngon) là độc giả tự suy ra hiểu, và họ sẽ thích thú v́ xem như ḿnh có dự phần vào.

 

1b.

Một mai thiếp có xa chàng
Đôi bông thiếp trả đôi vàng thiếp xin (ca dao)

-- Tại sao đôi bông thiếp trả, đôi vàng th́ xin? Đôi bông rất nhỏ (vài chỉ) so với đôi vàng (có khi cả lượng). Trả đôi bông, giữ đôi vàng! Sao nàng không trả luôn đôi vàng? Không lẽ người đàn bà dân quê Việt Nam mang thói tham lam?

-- Sự thật nó có tích như vầy: -- Đôi bông là vật cha mẹ chồng cho nàng dâu hồi đám nói; đôi vàng là của riêng mà hai vợ chồng trẻ nhờ dành dụm sắm được lúc sau. Nàng dâu than văn bà mẹ chồng khắc nghiệt, sẵn sàng “trả đôi bông” lại cho mẹ chồng. Nhưng nàng vẫn thương chồng - “xin giữ đôi vàng” - nài nỉ chồng cất nhà ở riêng để thoát ách. Câu hát đó cao sâu lắm! Hồi xưa, khách qua đường hễ nghe nó là hiểu được tánh t́nh của bà mẹ chồng trong nhà như thế nào”. (Miễu Bà Chúa Xứ - Sơn Nam)

Để nói đến sự khắc nghiệt của bà mẹ chồng và sự thương yêu của người vợ, muốn t́nh nghĩa vợ chồng không tan vỡ (moonlit night - đêm trăng sáng), không cần giải thích (TELL) dài ḍng, chỉ cần viết (SHOW = glass from a broken bottle glittered like a bright little star...) "trả đôi bông, xin đôi vàng" là độc giả tự suy ra, tự hiểu những điều muốn nói trên, do đó họ sẽ thích thú v́ xem như ḿnh có dự phần vào.

 

2. Cuộc thi mỹ thuật quốc tế

Có thể giải thích thêm Show, Do Not Tell bằng chuyện tiếu sau đây:

Cuộc thi mỹ thuật quốc tế lấy đề tài là nạn đói, các danh họa nổi tiếng của các quốc gia tham dự. Việt Nam được giải đặc biệt: --Hoạ sỹ Việt Nam chỉ vẽ hậu môn giăng đầy mạng nhện.

- Đói quá có ǵ ăn vào mà đi cầu, lâu ngày th́ hậu môn phải giăng đầy mạng nhện thôi. Rơ ràng không cần vẽ vời chi tiết rắc rối (TELL) nào cơ thể ốm o, mặt mày hốc hác, thân thể gầy ṃn, xương lộ, bụng teo v.v...và v.v... Họa sĩ chỉ cần vẽ "hậu môn giăng đầy mạng nhện" (SHOW = glass from a broken bottle glittered like a bright little star...) là người thưởng lăm tự suy nghĩ, tự đoán ra "nạn đói khủng khiếp" tác giả muốn diễn đạt và c̣n rất lấy làm thích thú v́ ḿnh đă dự phần vào tác phẩm.

 

3. Hai câu cổ thi

Nhiều người biết câu thơ cổ này:

Ngô đồng nhất diệp lạc,
Thiên hạ cộng tri thu.

(Ngô đồng một lá rụng,
Người biết mùa thu về)

(Hán dịch)

(Funya no Yasuhide: sống vào giữa thế kỷ thứ 9 - Japan) [3]

Hai câu thơ cổ này giải thích rơ thêm về thủ pháp SHOW, DO NOT TELL

Ta nhận xét:

-- Chỉ cần SHOW cái cụ thể là chiếc lá rụng, không cần giải thích (TELL) dài ḍng, người đọc cũng cảm nhận được với cái trừu tượng là mùa thu, t́nh thu, hơi thu... Họ sẽ rất thích thú v́ có dự phần vào bài thơ, phải không?

 

4. Bài thơ "Mẹ khuyên ta đừng nh́n qua cửa sổ"- Minh Đức Hoài Trinh

Bài thơ "Mẹ khuyên ta đừng nh́n qua cửa sổ" của Minh Đức Hoài Trinh gồm sáu đoạn hai mươi bốn câu, nhưng hết hai mươi câu là những lời khuyên của người mẹ trước sự đau khổ của người con gái vừa thất vọng trong t́nh yêu

Tôi sẽ trích đoạn vài câu thơ trong bài thơ Minh Đức Hoài Trinh để minh họa thủ pháp Show, Do not Tell.

 

4a.

Mẹ bảo ta đừng nh́n qua cửa sổ
Khi hoàng hôn đang chầm chậm bước chân

(Minh Đức Hoài Trinh )

[...Trạng thái tâm lư của con người phần nhiều khác biệt ngày và đêm, buổi sáng trưa chiều và tối. Con người buồn nản thất vọng càng chán chường hơn khi chiều đến, khi hoàng hôn về, khi đêm tối. Hoàng hôn và đêm tối là môi trường tốt, thích hợp cho sự buồn chán nhất là buồn khổ v́ t́nh yêu thất vọng.

Với kinh nghiệm trong cuộc sống, người mẹ khuyên người con gái đang đau buồn v́ thất vọng, v́ người yêu không trở lại. Nỗi đau buồn c̣n mới quá, chưa được thời gian làm dịu bớt, nên nàng thường một ḿnh trong pḥng sống những phút dằn vặt cô đơn. Bởi thế mẹ khuyên không nên nh́n qua cửa sổ, v́ không muốn nàng thấy cảnh buồn của buổi chiều tà “ khi hoàng hôn đang chầm chậm bước chân”, Và cảnh hoàng hôn bắt đầu một đêm kinh khủng, một đêm cô đơn, một đêm lẻ loi...](Nguyễn Liệu)[4]

-- Chỉ viết ra, biểu hiện ra (SHOW = glass from a broken bottle glittered like a bright little star...) lời khuyên "đừng nh́n qua của sổ khi hoàng hôn đến" của người mẹ, không giải thích ǵ thêm, không chi tiết ǵ thêm (TELL) người đọc cũng dự cảm, cũng đoán ra nỗi cô đơn khủng khiếp của người con gái trong bài thơ khi hoàng hôn đến, đêm về như nhà văn Nguyễn Liệu đă b́nh giảng.

 

4b.

“Mẹ khuyên ta đừng nh́n qua cửa sổ
Sau những đêm quằn quại ngủ không mơ
Ngoài gió siết run từng cơn lá đổ
Hăy xuống hàng chấm dứt một bài thơ

(Minh Đức Hoài Trinh )

Từ ngày người yêu xa vắng,

[...người yêu không trở lại, nàng chờ đợi hoài, không tin tức. Quằn quại không ngủ được, nên cũng không mơ thấy người yêu. Trên cuộc đời không gặp lại được, th́ chỉ c̣n hi vọng gặp trong giấc mơ, nhưng nàng cũng không có được giấc mơ, v́ nàng quằn quại ngủ không được.

Mẹ nàng khuyên nàng đừng nh́n qua cửa sổ để khỏi phải thấy những trận gió tàn nhẫn phủ phàng làm cho cây run lá đổ, để tránh bớt nỗi đau ḷng nhân lên gấp bội. Và nàng làm thơ v́ nàng là một thi nhân. Những đêm như thế đó, những đêm quằn quại, những đêm cô độc, hồn thơ của nàng lai láng. Hồn thơ càng tuông ra không làm cho nàng bớt đau khổ, trái lại chuốt măi, nuôi dưỡng măi nỗi đau khổ cùng cực của thi nhân, của nàng. Bởi vậy mẹ nàng khuyên nàng nên “ xuống hàng” chấm dứt bài thơ. Bài thơ thất t́nh này, có thể bất tận với nỗi đoạn trường bất tận, nên phải chấm dứt để may ra ngưôi bớt nỗi sầu. Tại sao “ xuống hàng” ? Thường thường khi nguồn thơ lai láng, khi cảm hứng trổi dậy, thi nhân ghi vội vă gấp rút cho kịp hồn thơ đang dâng trào, và khi ư đă hết, cảm hứng đă cạn, thi nhân chấm dứt bài thơ bằng cách “ xuống hàng” để ghi năm tháng, ngày giờ, địa điểm nơi sáng tác bài thơ. Thông thường là như vậy, nhưng ở đây, mẹ nàng như ra lệnh, chấm dứt việc làm thơ, dù bài thơ trường ca này măi măi không chấm dứt được...](Nguyễn Liệu) [4]

-- Chỉ cần viết ra, biểu hiện (SHOW = glass from a broken bottle glittered like a bright little star...) câu "Hăy xuống hàng chấm dứt một bài thơ" không cần giải thích, chi tiết ǵ thêm (TELL) người đọc cũng đoán ra được nỗi đau khổ cùng cực, nỗi thất t́nh như nhà văn Nguyễn Liệu đă b́nh giảng trên. Chính điều này làm độc giả cảm thấy thích thú v́ ḿnh đă dự phần vào và tác giả h́nh như viết riêng cho ḿnh.

 

5. Bài thơ không kể lể

Chiếc khăn quàng của em
Anh gấp lại, để dành
Như người lính đứng nghiêm
Gấp lá cờ cuối cùng
Của một đất nước chiến bại
Gấp làm hai
Gấp làm tư, làm tám, và gấp măi

(Khăn quàng - Nguyễn Đức Tùng)

Tương tự như nỗi ḷng người lính gấp cờ chiến bại, mỗi nếp gấp là một lưỡi dao đâm nhói vào tim, mỗi cử động để gấp chiếc khăn quàng biểu hiện một nỗi tiếc nuối, nhớ thương day dứt, không nguôi. Thủ pháp Show, Do not Tell xử dụng thật tuyệt vời ở bài thơ này: -- Thi sĩ hoàn toàn không nói ǵ đến nỗi niềm thương thớ, tiếc nuối, nhưng những h́nh tượng đưa vào bài thơ đă dẫn độc giả đến chỗ cần đến. (Phạm Đức Nh́: Lời b́nh ngắn cho bài thơ Khăn Quàng Nguyễn Đức Tùng) [1]

 

6. Bài văn không kể lể

Đây là bài văn minh họa tôi dùng bài viết "Trả Lại Tiền" của cố nhà văn tài hoa Cao Xuân Huy, tác giả của "Tháng Ba Găy Súng" và xin phép được thêm thắt chút cho hợp với bài nghiên cứu này

[...Sau khoảng năm năm "cải tạo" về, biết gă thèm đàn bà người bạn mới cho gă mượn chiếc xe đạp và dúi vào tay gă năm đồng rồi chỉ hướng
Đường Hồng Thập Tự (1980) lác đác chị em ta đứng thập tḥ dưới các gốc cây. "Xe qua lại nhiều quá, không được."
Gă đảo một ṿng công viên trước cổng Dinh Độc Lập. Tối. Mỗi gốc cây đều thấp thoáng bóng người. Vài tay cũng đạp xe rảo rảo giống gă.
"Được rồi."Gă tấp vào một gốc cây.
Một ả ló ra kéo tay gă:
"Dzô sát trong đây."
"Nhiêu?"
"Hai chục."
"Không có đủ."
"Dzậy có nhiêu?"
"’Thổi’ không th́ nhiêu?"
"Mười."
"Vẫn không đủ."
"Dzậy chớ muốn nhiêu?"
"Có năm thôi."
Gă quay đi. Ả kéo lại.
"Thôi, có nhiêu lấy nhiêu!"
Gă đứng tựa lưng vào gốc cây. Tụt quần.
Ả ngồi xổm xuống. Làm việc ...
(Cao Xuân Huy) [5]


Có tiếng hổn hển ...
Xong việc. Gă dẫn xe đạp
-- Anh làm ǵ?
-- Cải tạo mới về
-- Này, tiền trả lại, anh giữ để xài!
-- Sao vậy?
-- Cha cải tạo!...]
(Nguyên Lạc)

Bài văn "kiệm lời" này giải thích rơ thêm về thủ pháp SHOW, DO NOT TELL: Không cần nói nhiều, kể lể chi tiết (TELL), qua những đối thoại kiệm lời (SHOW = glass from a broken bottle glittered like a bright little star...) này, độc giả sẽ ra suy được cái thảm kịch nhân sinh sau ngày "đổi đời", sau ngày "giải phóng" 1975. Họ cùng dự phần với tác giả

Cái hay ở đây ta nên chú ư thêm là sự "nén ư", cô động trong bài văn ít lời này nhiều ư nghĩa nhân sinh mà tôi sẽ bàn sơ lược ở phần kế tiếp.
...

Qua những thí dụ minh họa trên, Nguyên Lac tôi hy vọng các bạn hiểu được phần nào cốt tủy của thủ pháp SHOW, DO NOT TELL Theo thủ pháp này:

[... không cần ǵ phải nói nhiều, nói thêm, đôi khi nửa câu cũng đă đủ ư. Cái phần c̣n lại để dành cho độc giả tưởng tượng thêm, v́ cái tưởng tượng bao giờ cũng hay hơn cái có thật, cái chưa có bao giờ cũng hấp dẫn hơn cái đă có.](Vơ Kỳ Điền)

 

II. SƠ LƯỢC VỀ THƠ NÉN VÀ THƠ MỞ

Từ kỹ thuật SHOW, DO NOT TELL này có thể sẽ đưa đến THƠ NÉN Ư và THƠ MỞ NGƠ / ĐỂ NGƠ

Trước khi bàn sơ lược các loại thơ này, tôi xin đuoc trích ra đây lời nhận định, theo tôi rất hay của nhà văn Nguyễn Anh Khiêm

Theo Nguyễn Anh Khiêm (Kư Ức Sơ Sài ) thì tiến tŕnh ngôn ngữ như sau: Đủ từ / đủ ư (thoại) --> đủ từ / nhiều ư (văn) --> it từ / nhiều ư (thơ). Do vậy trong thơ càng ít từ mà càng nhiều nghĩa (Nén) th́ thơ càng hay; không cần phải ầu ơ ví dầu ,"hoa lá cành" cho dài ra, làm bài thơ loăng, dễ chán. [6]

Cũng đừng quá đặt nặng vấn đề "trí tuệ", dùng một từ đơn giản, b́nh dị dễ hiểu mà nhiều nghĩa hay hơn là dùng "chữ hàn lâm", "đỉnh cao" sáo rỗng ư nghĩa mù mờ hoặc vô nghĩa.

Một bài thơ, văn chữ nghĩa "hàn lâm", nặng về trí tuệ, kỹ thuật quá có thể toàn bích như một bức tranh, một bức tượng giai nhân tuyệt vời. Nhưng dù sao nó cũng là bức tranh, bức tượng "chết", chỉ để ngắm nh́n thôi (Chỉ có lư trí không cảm xúc), đâu bằng giai nhân đời thường, dù không hoàn toàn tuyệt bích, nhưng ta có thể ôm ấp, mân mê ve vuốt "cơi tồn sinh" (đầy cảm xúc).

 

1. THƠ NÉN Ư

Thơ nén ư cô động trong lời thơ những ư của người tài danh khác, của tiền nhân
Thử phân tích hai câu thơ này:

Hỡi cô tát nước bên đàng
Sao cô lại múc trăng vàng đổ đi?

(Tiếng hát trong trăng - Bàng Bá Lân)

 

Qua hai câu thơ nén ư này độc giả sẽ suy nghĩ và nhớ đến các câu thơ khác:

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó
Có chở trăng về kịp tối nay?

(Đây thôn Vĩ Dạ - Hàn Mặc Tử )

 

Hoặc hai câu cuối của bài thơ "Xuân giang hoa nguyệt dạ"(Trương Nhược Hư)

Bất tri thừa nguyệt kỷ nhân qui,
Lạc nguyệt dao t́nh măn giang thụ.


"Đêm trăng hoa trên sông xuân"

Nào hay AI cưỡi trăng về,
Trăng sà trên bến cây mê mê t́nh

(Laiquangnam dịch )[7]

 

2. THƠ MỞ NGƠ

Xưa nay người làm thơ giỏi là người làm thơ mở để có được sự "đồng tham gia" của người đọc mà ta gọi là "Đồng tác giả"; bởi khi thơ đă xuất th́ chính tác giả cũng không biết hết ư của ḿnh.

 

2a. Ta thử phân tích câu thơ này:

X nhớ Y bên trời viễn xứ
Mắt lưng tṛng giọt rượu trào tuôn

(Nguyên Lạc tự chế để minh họa)

Độc giả nam / nữ nghĩ rằng X nhớ Y chứ đâu có liên quan ǵ đến ḿnh. Ừ bài thơ cho là hay đi, nhưng tác giả nói cho ai chứ đâu phải nói cho ḿnh. Độc giả hững hờ với bài thơ.

Bây giờ, nếu câu thơ viết Anh / Em nhớ Em / Anh bên trời viễn xứ: - Độc giả sẽ nghĩ rằng Anh / Em là ḿnh, rồi liên tưởng đến những kỷ niệm nào đó trong quá khứ. Độc giả sẽ hứng khởi, thích thú, thấy bài thơ hay hơn v́ cảm thấy có ḿnh trong đó, có ḿnh dự phần vào.

Và hai câu thơ này:

Thu đi th́ lá phải là...
Người đi nhức nhối tim và... dĩ nhiên!

(Nguyên Lạc tự chế để minh họa)

Cũng như trên, hai câu thơ này là thơ mở, mời người đọc cùng góp cảm xúc riêng ḿnh vào. Hai câu thơ có nhiều ư: -- Là sao? Và sao? Dĩ nhiên điều ǵ? Những câu hỏi mở ra để độc giả dự phần, tự t́m câu trả lời tùy theo những cảm xúc riêng mà họ đă kinh qua trong quá khứ

Thơ mở là như thế !

 

2b. Và hai câu lục bát này

Chân trời gốc bể đâu xa
Riêng tương tư BẠN bao la không bờ!

(Nguyên Lạc tự chế để minh họa)

. Chú ư về chữ BẠN:
BẠN (cũng giống chữ AI câu thơ dịch thơ Trương Nhược Hư) mở ngơ (cửa) cho người đọc đi (dự) vào. Người đọc cảm thấy có ḿnh trong đó và có thể tiếp lời. "Tương tư BẠN" là ḿnh thương nhớ người khác (Anh / Em thương nhớ Em / Anh) hoặc ḿnh được thương nhớ (thương nhớ của Em/Anh)

. Chân trời gốc bể đâu xa

Câu nầy gợi độc giả nhớ đến các câu thơ của Yến Thù:

Thiên nhai địa giác hữu cùng thời
Chỉ hữu tương tư vô tận xứ

(Ngọc lâu xuân – Yến Thù)

Dịch nghĩa:
Chân trời góc bể cũng có điểm cuối cùng
Chỉ có tương tư là măi vô tận

Xét rơ, ta thấy hai câu lục bát này vừa NÉN và MỞ

 

III. THÍ DỤ MINH HỌA

Xin được trích đoạn thơ sau đây và giải thích rơ để làm thí dụ minh họa về những ǵ đă nói:
...
Đẫm quỳnh ngất tiếng vỡ oà
Ngàn ve hoảng hốt khúc ca ngợi t́nh
...
Mai sau có biết bóng h́nh
Trùng lai hạnh ngộ khối t́nh ngọc tan?!
Ngụy ngôn đánh đổ đá vàng!
Ba sinh đứt đoạn thu tan lệ trào!

(Vườn thu xưa - Nguyên Lạc)

Đây là bài thơ áp dụng "Thủ pháp Show, Do not Tell"

Giải thích:

1

"Ngàn ve hoảng hốt. khúc ca ngợi t́nh"

Là đoạn thơ "nén ư " gợi độc giả nhớ đến tiếng ve kêu vang trong bài thơ Trần Dạ Từ:

Lần đầu ta ghé môi hôn
Những con ve nhỏ hết hồn kêu vang
Vườn xanh, cỏ biếc, trưa vàng
Ngh́n cây phượng vĩ huy hoàng trổ bông

(Nụ hôn đầu - Trần Dạ Từ)

 

2.

"khối t́nh ngọc tan"

Gợi nhớ đến Mị Nương khóc, lệ rơi khiến tan chảy ly ngọc làm từ quả tim Trương Chi. Đây là thơ "nén ư " gợi đến khối t́nh Trương Chi/Mị Nương

 

3.

"Ngụy ngôn đánh đổ đá vàng"

-- Đá vàng

Đá và vàng dùng để ví sự bền vững, gắn bó trong quan hệ t́nh cảm (thường về t́nh nghĩa vợ chồng): - "T́nh nghĩa đá vàng".

Nó cũng gợi ư nhớ đến bài nhạc "Đời đá vàng" (nhạc sĩ Vũ Thành An) và truyện"Cơi đá vàng" của Nguyễn Thị Thanh Sâm trước 1975 tố giác sự độc ác của CS

-- Ngụy ngôn

Ngụy ngôn là lời nói giả dối, giả tạo; cũng như ngụy ngữ là từ dùng để che đậy những ǵ xấu xa. Ai nói ngụy ngôn? Nói ra sao?... do độc giả suy đoán theo ư riêng ḿnh. Đó là DO NOT TELL trong thủ pháp nói trên

--Ba sinh đứt đoạn

Ba sinh: ba kiếp người: Kiếp trước, kiếp này và kiếp sau theo thuyết luân hồi của Phật giáo. Theo đạo Phật, người ta làm vợ chồng với nhau cũng phải trải qua 3 kiếp. Kiếp này làm vợ chồng là để trả nợ cái ân t́nh vợ chồng của kiếp trước

"Ví chăng duyên nợ ba sinh" (Truyện Kiều).

Nó cũng nhắc nhớ đến bài "khóc ông Phủ Vĩnh Tường" - Hồ Xuân Hương

Trăm năm ông phủ Vĩnh Tường ôi!
Cái nợ ba sinh đă trả rồi

Nó cũng nhắc nhớ đến chuyện "Ba Sinh Hương Lửa" của nhà văn Doăn Quốc Sĩ

 

4.

Và "quỳnh hoa" là "cơi tồn sinh" của người nữ như trong bài viết của tôi: HOA QUỲNH - Ư NGHĨA VÀ TRUYỀN THUYẾT đăng trên các web.

Qua những điều giải thích trên, hy vọng các bạn hiểu rơ thêm về Show, Do not Tell, thơ nén ư và thơ mở.

Hăy "mở cửa" để mọi người bước vào dự bữa tiệc Văn chương /Thi phú, chứ đừng là 'khung cửa hẹp" chỉ của riêng ḿnh. Cô đơn lắm lắm!

 

LỜI KẾT

Xin được ghi thêm.

Ứng dụng thủ pháp "Show, Do Not Tell" các bạn nên nhớ rằng c̣n nhiều thủ pháp hay khác nữa, ngoài nó tùy theo lúc mà ta áp dụng, phải uyển chuyển.

Đối với các đại văn hào, "ngữ lực" họ quá tuyệt vời, nó không cần thiết. Đôi khi các vị c̣n dùng cả Show và Tell.

Thí dụ Nguyễn Du
-- Ông dùng cả Show và Tell:

Trong như tiếng hạc bay qua ( Kiều) 481
Đục như nước suối mới xa nửa vời ( Kiều) 482

-- Ông đă dùng thủ thuật mô tả một “nốt” nhạc, một đoạn nhạc bằng cách so sánh và đối chiếu với một âm đă có sẵn trong thiên nhiên:

Tiếng khoan như gió thoảng ngoài,( Kiều) 483
Tiếng mau sầm sập như trời đổ mưa ( Kiều) 484

***

Qua trên, đó là những phần tôi đă học hỏi, nghiên cứu, bàn thêm về thủ pháp (kỹ thuật) SHOW, DO NOT TELL. Hy vọng các bạn biết thêm ít nhiều điều lư thú về thủ pháp này.
Và sau cùng: Đây là bài viết MỞ nên nó rất cần ĐỒNG TÁC GIẢ. Mời các bạn đóng góp thêm.


Trân trọng

Nguyên Lạc
 

.....................

Nguồn: Wikipedia, Laiquangnam Lai, Vơ Kỳ Điền, Truyện Kiều, Thi viện, FB

Ghi chú:

[1] "SHOW, NOT TELL" Trong Thơ - Phạm Đức Nh́
http://phamnhibinhtho.blogspot.com/2017/07/show-not-tell-trong-tho.html

Phạm Đức Nh́: Lời b́nh ngắn cho bài thơ Khăn Quàng
http://t-van.net/?p=36469

[2] Show, don't tell
https://en.wikipedia.org/wiki/Show,_don%27t_tell

[3] Thơ Funya no Yasuhide - Bài số : 22
http://chimviet.free.fr/33/Wakatramnha/22-Yasuhide.htm

[4] Một bài thơ của Minh Đức Hoài Trinh – Nguyễn Liệu
https://nghiathuc.wordpress.com/2018/08/09/mot-bai-tho-cua-minh-duc-hoai-trinh-bai-cua-nguyen-lieu-3/

[5] Tác Giả Tác Phẩm Cao Xuân Huy - Ngộ Không :

http://t-van.net/?p=4313

http://daihocsuphamsaigon.org/index.php/van/85-nguyenanhkhiem/187-kyucsosai

[7] Trương Nhược Hư - Xuân giang hoa nguyệt dạ - Laiquangnam

http://www.art2all.net/tho/laiquangnam/lqn_truongnhuochu_xuangianghoanguyetda.htm



 

art2all.net