NGUYỄN MINH PHÚC

 

 

CHIẾC Đ̉N GÁNH

 


 

          Những người phụ nữ quê tôi không ai không biết đến chiếc đ̣n gánh v́ ai cũng đă từng hơn một lần gánh nó trên vai. Quê tôi miền Trung nghèo lắm. Từ những bé gái mới lớn lam lũ giúp mẹ thổi cơm gánh nước, đôi vai nhỏ như oằn xuống với một cánh tay bấu vào thân đ̣n nặng trĩu c̣n tay kia dùng lấy thăng bằng gánh hai thùng nước sóng sánh - đến những bà mẹ già lập cập gánh những bó rau, bụi cải hay con gà con vịt thong dong ra chợ bán. Rồi những đứa em, người chị, hầu như cứ rănh việc, buông tay ra là động đến chiếc đ̣n gánh. Gánh lúa, gánh phân, gánh mạ non, gánh nước … Toàn bộ công việc nặng nhọc đặt trên vai người phụ nữ. Đàn ông quê tôi lại ít thấy gánh gồng ǵ. Dĩ nhiên là họ làm những việc khác có khi c̣n nhọc nhằn hơn nhưng ít khi động đến chiếc đ̣n gánh …

Tôi nhớ như in lúc tôi c̣n là thằng bé sáu, bảy tuổi, chiều chiều ra đứng trên đầu cầu sông Kênh đón mẹ đi chợ về. Rướn người trên thành cầu sắt thật cao, tôi đưa mắt hướng về phía chợ. Hễ cứ thấy từ xa ai đó đang quang gánh bước đi là ḷng tôi lại thấp thỏm mừng v́ nghĩ đó là mẹ ḿnh. Cái dáng tất bật, lam lũ của những người đàn bà quê tôi hầu như ai cũng giống nhau. Cho nên, tôi thường nh́n lầm. Tôi đợi từ xa và dơi mắt nh́n chằm chằm vào dáng đi vất vả cũng với hai cánh tay, một nắm trên thân đ̣n và một lấy thăng bằng, buông lỏng theo từng bước chân như chạy. Không lẫn vào đâu được, đúng là bước chân của mẹ tôi. Bước chân mẹ lạ lắm, có ǵ đó như lo toan, vội vă, nhẫn nhục, nhọc nhằn trong mỗi nhịp đi hối hả. Nhưng khi bóng người đàn bà kẽo kịt gánh gồng đến gần, th́ lại không phải. Niềm vui biến mất, gương mặt buồn xo, tôi lại ngồi xuống thành cầu đợi mẹ tôi.

Cuối cùng th́ mẹ cũng xuất hịên! Từ xa, nhận ra mẹ, tôi đă ba chân bốn cẳng chạy ùa tới mừng rỡ. Tôi chẳng quan tâm ǵ đến mồ hôi mồ kê trên gương mặt mẹ chảy ṛng ṛng v́ mệt, v́ nắng rát mà điều quan trọng nhất là nh́n vào hai cái mẹt đong đưa hai bên đ̣n gánh dưới cái quang bằng dây thép uốn tṛn. Quà của tôi nằm ở đó! Khi th́ là chiếc bánh ḿ, vài viên kẹo dẻo, một lóng mía ghim, có khi là mấy thứ đồ chơi rẻ tiền bằng nhựa … Thích nhất là được mẹ mua cho bánh ḅ ông ba tàu ngoài cổng chợ. Tôi mê bánh ḅ ông th́ ít mà thích con gái ông th́ nhiều! Chẳng là con ông học cùng lớp với tôi. Nó học giỏi nh́ lớp, c̣n tôi hạng nhất. Bọn trẻ con thường cắp đôi tôi với con Lẻm, tên nó. Không biết nó nghĩ ǵ không chứ riêng tôi th́ thích! Mà cũng lạ, không ai như tôi, mới học đến lớp hai, lớp ba mà đă biết mắc cỡ khi gặp nó … Nhưng đó là chuyện hồi con nít …

… Không cần đợi mẹ đồng ư, tôi đă lục mẹt lấy quà của ḿnh v́ biết mẹ chỉ mua cho tôi. Nhà có mấy chị em, ba mất sớm mà tôi là con trai duy nhất nên mẹ thương tôi hơn cả. Trăm lần như một, chiều nào mẹ đi chợ về, sau khi bán hết mớ rau cải, bầu bí trồng ở vườn nhà, thế nào mẹ cũng dành tiền ki cóp mua cho tôi ít quà. Tôi cầm gói bánh ḅ tung tăng chạy trước, mẹ gánh cặp mẹt đi sau. Không nh́n vào mắt mẹ nhưng biết chắc mẹ đang cười nh́n tôi hạnh phúc. Đôi gánh nhẹ hẫng trên vai mẹ và thỉnh thoảng mẹ c̣n nói vói theo nhắc yêu tôi: Ranh con, chạy vừa vừa chứ, té ngă bây giờ!
 

oOo
 

Tôi thật không biết chiếc đ̣n gánh do ai nghĩ ra và xuất hiện đầu tiên vào lúc nào nhưng quả thật, đó là một dụng cụ tuyệt vời để di chuyển vật nặng từ nơi nầy đến nơi khác bằng sức người ở quê tôi. Nó được làm bằng cây tre già ngâm nước càng lâu càng tốt, để tre dẻo, chắc và khỏi mục. Tôi đă thơ thẩn hàng giờ nh́n người ta đục đẽo chiếc đ̣n gánh. Thật cũng lắm công phu! Sau khi chỉ lấy đoạn gốc tre già ngâm nước chừng vài tháng, người ta làm hai chiếc máng ở hai thân đ̣n. Hai cái máng nầy phải giống nhau như một, giữa khắc một cái rănh sâu dùng để móc quang vào cho khỏi lệch. Cái máng nầy cũng lắm chuyện. Gặp tay thợ đẽo giỏi, nó là h́nh tṛn, h́nh ô van có khi c̣n được tạc vào dấu thập hoặc chữ vạn mà tôi không biết để làm ǵ. Có lẽ lấy hên mua may bán đắt khi gánh trên vai chiếc đ̣n gánh ấy chăng, hay chỉ là khắc lên cho đẹp … Chưa hết, c̣n phải gọt đẽo thân đ̣n cho thật thẳng, đoạn ở giữa mỏng hơn hai bên đầu làm đ̣n đong đưa cho nhẹ sức hơn khi gánh nặng … Khoảng hơn tiếng đồng hồ đẽo gọt th́ chiếc đ̣n gánh ra đời. Nó có thể dùng hết đời nầy đến đời khác trong một gia đ́nh quê tôi v́ hiếm khi bị găy. Đến khi nước bóng ở thân đ̣n nổi lên màu đen mun th́ không biết chiếc đ̣n đă thấm biết bao nhiêu mồ hôi từ trên đôi vai những người đàn bà tần tảo …

Nhưng chiếc đ̣n gánh của mẹ tôi không chỉ có thế. Nó c̣n là một trời kỳ diệu. Nó mang đến tuổi thơ tôi những niềm vui háo hức tràn trề, cả những giấc mơ đẹp đẽ nhất trên đời. C̣n ǵ sung sướng hơn khi được đặt ngồi vào một đầu quang, đầu bên kia là trái bầu trái bí mẹ gánh suốt dọc đường ra chợ. Tôi cứ ngồi im như thế trên suốt con đường làng, hấp háy đôi mắt hănh diện nh́n quanh xem có đứa bạn học nào để mà vểnh mặt lên, tự hào được ngồi gánh mẹ. Tôi cũng không buồn khi thấy chỉ mấy con trâu, con ḅ dọc đường làng chào tôi kêu nghé ọ và những đứa trẻ chăn trâu nh́n theo cười chế giễu. Tôi biết chúng nó ganh tỵ v́ không được ngồi gánh như tôi …Và v́ tôi nặng hơn mấy trái bầu bí ở gánh bên kia nên mẹ phải đưa vai chệch về phía tôi để giữ thăng bằng. Mệt lắm nhưng mẹ vui. Tôi biết được điều ấy trên đôi mắt long lanh, hài ḷng bừng lên trên mặt mẹ …

Đến gần chợ là tôi dứt khoát bảo mẹ cho xuống, có năn nỉ mấy cũng không chịu ngồi thêm. Tôi sợ con Lẻm, con ông ba tàu bán bánh ḅ đầu cổng chợ nh́n thấy. V́ sao sợ nó cười, tôi không biết nhưng rơ là tôi thích được nh́n nó xuất hiện với hai chiếc nơ xinh xắn, chạy ḷ c̣ trước cổng, mắt tṛn xoe nh́n tôi và gật đầu chào. Tôi làm như ngó lơ, chạy lúp xúp theo mẹ, mắt liếc thật nhanh vào con Lẻm c̣n tay th́ cứ cầm dây quang phía sau chiếc đ̣n gánh mà nhắc để khỏi mắc cỡ: Đi nhanh lên mẹ, con đói bụng lắm rồi …

Tuổi thơ tôi và chiếc đ̣n gánh mẹ như không hề rời nhau. Cũng có những hôm không bán được hàng, mẹ quảy gánh về mà không có quà cho tôi. Tôi cứ cầm lấy đ̣n gánh mẹ mà khóc tấm tức, dỗ mấy cũng không nín. Tôi nghĩ mẹ không thương tôi hoặc là quà của tôi mẹ đă cho ai mất rồi. Tôi chẳng nh́n lên mắt mẹ để thấy mẹ buồn như thế nào v́ không tiền mua quà cho đứa con cưng. Có hôm mẹ tủi thân cứ nh́n tôi, ôm tôi mà khóc …

Nhưng cũng có lúc, chiếc đ̣n gánh với tôi là cả một cơn ác mộng! Tôi nhớ có lần đi hái trộm xoài non của bác Hai Trầu cạnh nhà. Bác Hai qua mét mẹ và chuyện đă xảy ra … Tôi mới bước chân về đến cửa, mẹ t́m hoài không thấy roi nên sẵn cây đ̣n gánh , mẹ phát vào mông tôi mấy cái. Dĩ nhiên là mẹ phát nhẹ thôi v́ chiếc đ̣n gánh th́ to bảng mà mông tôi th́ nhỏ. Nhưng mà đau thấu trời xanh. Ghê thật là cái vị đ̣n làm bằng cây tre già ngâm nước! Nó thấm vào thấu bên trong, đau và nhức buốt hơn mọi loại roi nào khác. Tôi chỉ c̣n cách quỳ xuống đất nức nở mà xin lỗi mẹ v́ đau và sợ ăn đ̣n tiếp . ..

Tối đó, mẹ vừa khóc vừa bôi dầu nhị thiên đường vào mông tôi đă nổi lên mấy vết hằn đỏ. Mẹ dằn vặt ḿnh v́ đă giận đánh con. Tôi làm bộ quay mặt vào tường không nh́n mẹ. Tôi giận, mẹ hỏi ǵ cũng không nói và thiếp đi lúc nào không hay. Khi thức dậy vẫn c̣n thấy mẹ ngồi chằm chằm nh́n tôi, nghẹn ngào: Mẹ đánh con bậy quá … Nhưng ai bảo con hư …Lúc ấy, với đôi mắt nhạt nhoè, tôi chỉ muốn ôm mẹ mà khóc.V́ hờn, tủi thân hay c̣n giận mẹ, tôi không biết. Nhưng tôi biết chắc một điều là mẹ yêu thương tôi vô bờ bến!

Chiếc đ̣n gánh của mẹ, với tôi c̣n là những kỷ niệm không thể nào quên! Khi tôi đă lớn, nhà nghèo, mẹ hàng ngày trĩu nặng nó trên vai - khi th́ gánh phân, gánh gạo đi bán - khi th́ gánh nươc , gánh hàng tảo tần nuôi tôi ăn học. Những năm tháng c̣n là sinh viên, mỗi dịp nghỉ hè về quê, tôi lại ra cầu sông Kênh đón mẹ đi chợ về. Nhưng mẹ giờ đă yếu lắm! Mẹ không c̣n gánh nặng được nhưng phải cố, v́ tôi. H́nh hài mẹ nhỏ quắt lại, đôi vai như muốn run lên theo bước chân, môi mắm chặt mỗi lần mẹ cố sức. Duy đôi mắt mẹ th́ không hề thay đổi! Đôi mắt vẫn ánh lên niềm hạnh phúc và tự hào nh́n đứa con trai phổng phao, chững chạc sắp trưởng thành. Tôi đứng lặng trên cầu, rơm rớm nh́n vào thân thể và đôi vai gầy guộc của mẹ oằn xuống dưới mỗi bước đi …Tôi muốn lao vào ôm mẹ ḿnh nhưng đă không làm như vậy. Cho măi đến tận bây giờ, tôi vẫn ân hận trách ḿnh v́ điều ấy …

Ngày ấy, mẹ vẫn thường nói vui: Chính nhờ chiếc đ̣n gánh của mẹ nuôi con ăn học đấy! Mẹ mong khi mẹ không c̣n đụng đến nó nữa th́ con đă trưởng thành …C̣n giờ th́ v́ con - mẹ đâu, nó đó …
 

oOo
 

… Bây giờ tôi đă thành đạt. Sự nghiệp, công danh đến muộn nhưng cuối cùng cũng đến. Mẹ mừng hơn ai hết. Con Lẻm ông ba tàu bán bánh ḅ ngoài cổng chợ giờ là vợ sắp cưới của tôi. Ngày tôi lấy vợ, từ dưới quê mẹ lên thăm. Xuống bến xe đón mẹ, tôi thật ngỡ ngàng khi mẹ cứ hi hoáy t́m một vật ǵ để dưới gầm xe. T́m măi, sau cùng mẹ mới lôi được ra cây đ̣n gánh! Th́ ra thói quen, mẹ mua cau trầu mừng đám cưới tôi và cứ nghĩ sẽ đến nhà tôi với đ̣n gánh trên vai và cặp quang sắt rỉ! Tôi buồn cười và hơi bực bội về sự lẩm cẩm của mẹ. Ai đời lên đến thành phố rồi mà c̣n đem theo nào quang nào gánh, dáng đi cứ tất bật, lo âu như ngày nào. Ngoài việc mướn xe chở cau trầu, tôi c̣n phải kêu thêm một chiếc xích lô chở riêng cặp quang và chiếc đ̣n gánh theo về v́ không biết để đâu. Bảy mươi tuổi, có khi mẹ lẩn thẩn rồi cũng nên.Tôi nhủ thầm như vậy …

Mừng đám cưới tôi có mấy ngày, mẹ đ̣i về nằng nặc. Nhà không ai trông nom, vườn tược, gà heo không ai chăm sóc, mẹ bảo thế! Hầu như đêm nào ở nhà tôi mẹ cũng thức trắng, trằn trọc không ngủ. Mẹ lo những việc không đâu, nào ai biết được. Thỉnh thoảng mẹ lại ngồi dậy, húng hắng ho. Tôi làm sao dỗ giấc ngủ, lo lắng đ̣i mẹ uống thuốc nhưng mẹ bảo không sao. Me lo chuyện rau mọc nhiều không ai cắt bán, lo gà vịt không ai cho ăn, lo nước trong lu không ai gồng gánh … Đúng mẹ lẩm cẩm thật rồi!

Tôi và con Lẻm mời mẹ ở lại luôn trên thành phố với vợ chồng tôi nhưng mẹ nhất định không chịu. Mẹ ở không quen chốn đông đúc, ồn ào hơn nữa c̣n phải chăm mộ bà nội, ba con dưới quê, ở lâu làm sao được , mẹ nói cái lư của mẹ. Cái lư của các bà mẹ th́ lúc nào cũng thuyết phục được bất kỳ ai trên đời chứ chẳng phải riêng tôi …

Ngày mẹ ra bến xe về quê ngoài quà mừng của vợ chồng tôi gửi bà con lối xóm vẫn là chiếc đ̣n gánh đă lên nước theo cùng. Nh́n dáng mẹ tất bật, hối hả, ḷng tôi trào dâng niềm thương vô bờ bến nhưng biết làm sao giữ mẹ. Đến lúc nầy, mẹ mới móm mém cười, chắc là muốn chúng tôi đừng buồn khi chia tay:

- Đó, con thấy không? Nhờ đem theo đ̣n gánh mà khi về, mẹ mới mang hết mấy thứ quà con gửi cho lối xóm ... Không có nó, ḿnh mẹ bê sao nổi!

Tôi nhận ra mẹ ḿnh có lư. Một đời mẹ tảo tần đắm đuối v́ con với chiếc đ̣n gánh cùng theo mẹ đi suốt bao năm trời gian khổ măi cho đến khi con đă trưởng thành vẫn c̣n măi lo âu …
 

oOo

 

Rồi mẹ tôi qua đời! Tuổi già và những căn bệnh triền miên không cho mẹ ở lại cùng tôi măi. Cuộc chia ly đớn đau cuối cùng rồi cũng đến! Trong nỗi đau mất mẹ, tôi chỉ c̣n biết lặng người, xót tím tâm can.

Lúc nhập quan, khi người ta đưa h́nh hài nhỏ bé, khô quắt của mẹ vào quan tài, ngoài những bộ đồ cũ nát mẹ vẫn thường mặc khi c̣n sống cùng những vật dụng thường dùng, tôi chợt nhớ đến chiếc đ̣n gánh đă đi theo suốt đời cùng mẹ. Nó vẫn nằm đó, trong góc nhà kia, vẫn ánh lên thứ nước màu đen tuyền với cái thân đ̣n h́nh như cong lên v́ vất vả. Chợt nghĩ về những ngày ấu thơ gian khổ, chợt nghĩ về t́nh yêu bao la, thắm thiết của mẹ, tôi trào dâng nước mắt …

Tôi nhớ đến lời mẹ tôi khi c̣n sống - mẹ đâu th́ nó đó - chiếc đ̣n gánh ấy! Và cố thuyết phục mọi người xin đưa cây đ̣n theo cùng mẹ sang thế giới bên kia … Ai cũng cản tôi nhưng cuối cùng th́ họ xiêu ḷng. Vậy là trong quan tài mẹ tôi lại có thêm chiếc đ̣n gánh đă từng một thời bôn ba cùng mẹ.

Khi mọi người ra về sau lễ tang, c̣n một ḿnh ngồi bên mộ mẹ, tôi đă khóc như chưa bao giờ được khóc như thế. Rồi cũng sẽ qua hết mọi khổ đau, hạnh phúc, mọi cao sang, quyền quư kể cả những vụn vặt thấp hèn trên đời nầy nhưng tôi biết, h́nh ảnh mẹ tôi và chiếc đ̣n gánh nhọc nhằn ngày xưa sẽ theo măi tôi đến suốt quăng đời c̣n lại …

nguyễn minh phúc
 

 

art2all.net