Ninh Giang Thu Cúc

Sách: Đọc Kiều Thương Khách Viễn Phương

-oOo-

 

ĐỌC KIỀU, THƯƠNG KHÁCH VIỄN PHƯƠNG

 


 

Từ xa xưa (tiền bán thế kỷ XX) các bậc nho gia trưởng thượng thường dạy con cháu: “Làm trai chớ đọc Phan Trần. Làm gái chớ đọc Thúy Vân Thúy Kiều”. Thế mà bản thân kẻ viết bài này được sinh ra trong cái nôi Nho gia ấy, lại được phép vượt ra ngoài đạo luật có văn bản rạch ṛi như trên...

Tại sao? Số là thầy dạy học – vị gia sư khả kính và cũng là dưỡng phụ tôi – trong chương tŕnh Quốc Văn bậc Tiểu học thường cho mấy nhóc con học thuộc ḷng những đoạn thơ ngắn, mà cụ gọi là “bài đọc thêm” được người trích dẫn từ các tác phẩm Văn học cổ điển Đông phương như Đại Nam Quốc Sử Diễn Ca, Gia Huấn Ca, Hạnh Thục Ca. Cao hứng thế nào mà cụ lại cho học luôn cả Chinh Phụ NgâmTruyện Kiều với:

“Trăm năm trong cơi người ta

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau”

 

(Đó là nguyên nhân tôi biết buồn quá sớm)

Vậy là theo thời gian và chương tŕnh học mỗi năm, tôi đă đến với Đoạn Trường Tân Thanh của cụ Nguyễn bằng tất cả niềm quư kính và thích thú – thích thú khi chạy theo nội dung câu chữ, chạy theo từng ư tưởng mà tác gia đă kư thác, theo từng tính cách của mỗi nhân vật mà tác gia đă dày công tạo dựng sinh thành. Thuở mười sáu mười bảy tôi mê một nhân vật mang cái đẹp điển h́nh của khách hào hoa:

“... thấy một văn nhân

Lỏng buông tay khấu bước lần dặm băng

Đề huề lưng túi gió trăng

Sau chân theo một vài thằng con con

Tuyết in sắc ngựa câu ḍn

Cỏ pha màu áo nhuộm non da trời

Nẻo xa mới tỏ mặt người

Khách đà xuống ngựa tới nơi tự t́nh

Hài văn lần bước dặm xanh

Một vùng như thể cây quỳnh cành dao...”
 

H́nh ảnh “văn nhân” ấy là thần tượng của biết bao cô gái “con nhà” của một thời lược dắt trâm cài thế hệ chúng tôi. V́ thế mà chúng tôi ghét cay ghét đắng khi gặp một chân dung đối lập với người thanh niên phong tao nhă đạm Kim Trọng, đó là gă họ Mă:

“... Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao...”

... “Ghế trên ngồi tót sỗ sàng...”
 

Ai cũng hiểu “ghế trên” là chỗ ngồi tôn quư trong mỗi gia đ́nh chỉ dành riêng cho chủ nhân, thế mà gă ma cô cực kỳ vô giáo dục này vừa bước vào đă nhảy bổ lên ngồi, chưa kịp đợi người nhà phân ngôi chủ khách... và cái ǵ tiếp theo gây cho mọi người sự phẫn nộ cùng cực khi thấy:

... “Buồng trong mối đă giục nàng kíp ra

Nỗi ḿnh thêm tức nỗi nhà

Thềm hoa mỗi bước lệ hoa hai hàng

Mối càng vén tóc bắt tay

Nét buồn như cúc điệu gầy như mai...”

 

Trời ơi! Cái tên họ Mă thô lỗ tục tằn ấy (cũng đă từng là Giám sinh) lại dám cả gan ngồi ghế giám khảo để săm soi nhan sắc năo nùng của Thúy Kiều đang cơn gia biến:

...“Đắn đo cân sắc cân tài

Ép cung cầm nguyệt nọ bài quạt thơ...”

 

Để rồi:

...“Mặn nồng mỗi vẻ mỗi ưa

Bấy giờ khách mới tùy cơ dặt d́u...”

 

Và chúng ta buồn cười làm sao khi thấy tên này thoắt nhiên lễ độ:

...“Rằng mua ngọc đến Lam Kiều

Sính nghi xin dạy bao nhiêu cho tường...”

 

Thế nhưng khi mụ mối khiêm tốn vờ “dạy”:

...“Thưa rằng giá đáng ngàn vàng

Dớp nhà nhờ lượng người thương dám nài...”

 

Th́ với bản năng con buôn (người), “khách” đă phô bày chân tướng biển lận, không ngần ngại mặc cả ́ xèo:

...“C̣ kè bớt một thêm hai

Ngoài ra ngă giá vàng ngoài bốn trăm...”

 

Bằng nét cọ chấm phá cực kỳ tinh xảo, cụ Tố Như đă phác họa chân dung của Mă Giám Sinh rơ mồn một – chân dung của gă buôn người:

“Họ Mă mua người ngồi vắt vẻo

Thúy Kiều bán mạng đứng chôn chân

Bốn trăm lạng nát đời khuê nữ

Thân ngọc vàng tan mộng quư nhân(1)
 

Mộng làm quư nhân với mối t́nh đầu tan vỡ bầm dập đoạn trường... đến lúc làm tay thuyết khách khuyên Từ Hải ra hàng binh triều, theo lời dụ dỗ của “Quan Tổng đốc đại thần Hồ Tôn Hiến” với ước mong:

“... Công tư vẹn cả đôi bề

Dần dà rồi sẽ liệu về cố hương

Cũng ngôi mệnh phụ đường đường

Nở nang mày mặt rỡ ràng mẹ cha...”
 

Nhưng rồi Thúy Kiều ngă đạn ra khi thấy ḿnh bị lừa bởi:

“Mưu mô sâu hiểm bọn vương thần

Nghĩa ân Từ Hải đền chưa trọn

Nghiệp chướng Tiền Đường rửa sạch trong

Ḷng đă yên bởi tṛn hiếu đạo

Hay c̣n vướng chút khách vong thân(2)
 

Nhắc đến khách vong thân, chúng ta thấy hiện ra trước mắt ḿnh cái chết bi đát, bi phẫn hay bi tráng (?) của người đă có một thời:

... “Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài

Đội trời đạp đất ở đời

Họ Từ tên Hải vốn người Việt Đông...”

 

Người Việt Đông ấy khi đến với Thúy Kiều chỉ có:

... “Gươm đàn nửa gánh non sông một chèo...”

 

Hành trang trên vai lúc vào đời đă đủ giàu có để chàng hào sảng hứa hẹn và khẳng định với Thúy Kiều:

...“Một lời đă biết đến ta

Muôn chung ngh́n tứ cũng là có nhau...”
 

Và lời hứa hẹn đă thành sự thật khi Từ Hải công thành danh toại (???).

...“Giáp binh kéo đến quanh nhà

Đồng thanh cùng gởi: “Nào là phu nhân”

Hai bên mười vị tướng quân

Đặt gươm cởi giáp trước sân khấu đầu

Cung nga thể nữ nối sau

Rằng “Vâng lệnh chỉ rước chầu vu quy...”
 

Thôi chúng ta trở lại chủ đề của bài viết nhỏ này đi, tôi lại mang bệnh lan man như cố nhà thơ Quách Tấn:

...“T́nh lan man gợi tứ lan man”

(Đêm Thu Nghe Quạ Kêu – Quách Tấn)
 

Không hiểu sao khi đọc Kiều, nhân vật tôi thương nhất lại là “người khách viễn phương”. Và khi có ư định đặt vấn đề về nhân vật này, tôi đă tham khảo nhiều tư liệu viết về Truyện Kiều của các bậc khoa bảng thời cận đại, hiện đại và tôi đă đọc hai trăm lẻ bảy bài viết về Kiều trong bộ hợp tuyển Hai Trăm Năm Nghiên Cứu Bàn Luận Truyện Kiều của soạn giả Lê Xuân Lít, do Nhà xuất bản Giáo Dục ấn hành tháng 9 năm 2005 vẫn không thấy vị nào nhắc đến người khách viễn phương. Tôi thấy tội nghiệp cho nhân vật này, một nhân vật chỉ xuất hiện một lần trong tác phẩm qua lời thuật sự của cậu bé “Một con trai thứ rốt ḷng. Vương Quan là chữ nối ḍng Nho gia”. Mà cậu này đáng sợ thật, bởi v́ so tuổi của Thúy Kiều Thúy Vân mà cụ Nguyễn giới thiệu th́ Vương Quan lúc bấy giờ chỉ mười một – mười hai tuổi là cùng, mà sao thông thạo chuyện trà đ́nh tửu điếm quá vậy, mà cậu ta lại là “ḍng nho gia” kia đấy (?!).

 

Không biết có ai đă thắc mắc như tôi không?

Trong một lần tôi và nhà văn Vũ Hạnh cùng là khách mời của “Á Nam Lưu Niệm Đường” nhân ngày húy nhật của cố thi gia Á Nam Trần Tuấn Khải (23 tháng Giêng âm lịch mỗi năm). Nói chuyện với ông ấy một lúc, tôi mới nhớ lại là Vũ Hạnh có viết tập tiểu luận “Đọc Lại Truyện Kiều” do Nhà xuất bản Tổng hợp Nghĩa B́nh ấn hành năm 1987. Vậy là về đến nhà, tôi lập tức truy lục trong thư viện mini của ḿnh, đọc ngấu nghiến và may thay đă t́m được cái ḿnh lang thang t́m kiếm bao tháng ngày. Trong tám (8) bài tiểu luận của Vũ Hạnh có một bài nói đến “khách viễn phương” mà đề bài là một nghi vấn, một dấu chấm hỏi. Tác giả tự suy luận, tự lập luận rồi tự giải mă. Trong bốn hạng người sắp xếp theo trật tự xă hội “Sĩ, Nông, Công, Thương”, Vũ Hạnh loay hoay măi không biết đặt khách viễn phương vào vị trí nào trong thời bấy giờ theo quan điểm duy ư chí của ông.

Tôi không lạm bàn những điều Vũ Hạnh đề cập trong bài tiểu luận ấy, mà chỉ có nỗi vui duy nhất là có người đă lưu tâm đến nhân vật khách viễn phương như ḿnh. C̣n quan tâm đến mặt nào, đến ngóc ngách nào của nhân vật đấy là quyền cảm thụ và thẩm định của mỗi cá nhân bạn đọc.

Vũ Hạnh nh́n tổng thể chân dung của khách viễn phương và đánh giá theo lư tính, c̣n tôi – một người phụ nữ đầy cảm tính – tôi nh́n khách viễn phương qua việc làm thực tế, qua hành xử hào hiệp, nghĩa t́nh vô vụ lợi với người đàn bà bạc mệnh Đạm Tiên. Người khách xa lạ ấy chẳng biết ở phương nào trong bốn phương tám hướng của xă hội Minh Triều (?).

Tất nhiên là khi đến với Đạm Tiên, người khách xa lạ ấy có mục đích “Xa nghe cũng nức tiếng nàng t́m chơi”. Nhưng nếu là một khách làng chơi b́nh thường hay tầm thường họ sẽ quay lưng khi thấy “Buồng không lặng ngắt như tờ” chứ ai lại “Sắm sanh nếp tử xe châu” và lại khiêm tốn bảo “vùi nông một nắm”. V́ thế tôi quư tấm ḷng nhân hậu ấy – nếu bảo cuộc đời nầy không ai cho không ai thứ ǵ, th́ vẫn có một đấng trượng phu “cho” mà không cần đáp trả - đó là người khách viễn phương xa lạ “thi ân bất cầu báo”. V́ vậy làm sao ta “Nỡ Quên Một Tấc Ḷng”:

Ơi! này người khách viễn phương

Tuyệt vời thay giữa mù sương ta bà

Chút t́nh trong ngọc trắng ngà

Chưa trao đổi, chưa la cà nhục thân

Xe châu nếp tử mộ phần

Chu toàn cho kẻ chưa lần tương giao

Chỉ nghe “nức tiếng” má đào

T́m thăm cho thỏa nếp hào hoa chơi

Nào ngờ “trâm găy b́nh rơi”

“Buồng không lặng ngắt” bời bời xót xa

“Đă không duyên trước chăng mà”

Sắm sanh hậu sự gọi là duyên sau

T́nh sao đẹp tợ trân châu

Nghĩa mà như vậy cao sâu mấy tầng

Đẹp sao giữa cơi phù vân

Đạm Tiên ơi! chút phước phần chiều hôm

Qua bao cay cực dập dồn

Kẻ tung người hứng nát hồn ca nhi

Vẫn c̣n được khách yêu v́

Viễn phương khách ấy nên ghi bảng vàng...

Mà sao độc giả bàng quan?!... (3)
 

Mà sao độc giả bàng quan!”, đó là câu hỏi tôi đặt ra và cảm thấy buồn cho người khách phương xa...

Nhưng bây giờ th́ khác, sau khi đọc bài Khách Viễn Phương, Người Là Ai với sự t́m ṭi luận giải về thân thế của nhân vật khá công phu, sự quan tâm đến một người thoáng qua trong tác phẩm của nhà văn Vũ Hạnh, tôi cảm thấy vui v́ đă t́m được sự đồng thanh. Và niềm vui không dừng lại - vừa rồi trong một buổi lang thang kiếm t́m trên “mạng” tôi gặp được ba bài viết:

 

1. Về Một NhânVật Bị Lăng Quên Trong Truyện Kiều của Đỗ Anh Vũ đăng trên An Ninh Thế Giới online, nhân Kỷ niệm 250 năm ngày sinh của Nguyễn Du (1765-2015)

2. Về Nhân Vật “Khách Viễn Phương” Trong Truyện Kiều của Mai Văn Hoan đăng trên Hoa Giấy blog, thứ Tư ngày 15/05/2013

3. So Sánh Dị Bản Truyện Kiều, tác giả Lê Quế, NXB Văn Học 2008
 

Thú thật với bạn đọc là tôi sung sướng đến lịm người khi đọc xong hai bài viết của Đỗ Anh Vũ và Mai Văn Hoan.

So Sánh Dị Bản Truyện Kiều là một tác phẩm dày dặn, phần dành cho “khách viễn phương” với mười hai câu, từ câu 67 đến câu 78 được tác giả đưa vào phần giảng luận, phân tích, so sánh rất kỹ lưỡng theo cảm quan của ông, tạo thích thú cho người đọc và đóng góp một phần ư kiến, kiến thức, cho học sinh, sinh viên khi muốn t́m hiểu nghiên cứu về đề tài này.

Với bài "Về Nhân Vật Khách Viễn Phương Trong Truyện Kiều”, Mai Văn Hoan phản biện là tác giả Lê Quế đă suy luận sai về cái chết của Đạm Tiên. Đây là chuyện của hai ông, Ninh Giang Thu Cúc không lạm bàn.

Niềm hạnh phúc lớn của NGTC là đă có người nhớ đến và viết về một nhân vật mà NGTC quư trọng về tấm chân t́nh. Chỉ vậy thôi.

C̣n với tác giả Đỗ Anh Vũ, qua bài nhàn đàm Về Một Nhân Vật Bị Lăng Quên Trong Truyện Kiều th́ đúng là tôi đă bắt gặp được một sự đồng điệu, đồng cảm đến cao độ. Bằng những câu chữ như rút từ ruột gan của những tấm ḷng gặp những tấm ḷng:

...“Có một điều rất trần tục nhưng buộc ḷng phải thừa nhận là ba nhân vật có danh kia đều không ít th́ nhiều đều đă được thụ hưởng vẻ đẹp thể xác và tâm hồn của Thúy Kiều. Trong đó, Thúc Sinh và Từ Hải sau khi đă “thụ hưởng” mới ra tay giúp nàng những việc lớn như bỏ tiền chuộc Kiều ra khỏi lầu xanh hay “báo ân báo oán”. Khách viễn phương th́ trái lại, không cần một mảy may thụ hưởng nào, sự đồng điệu tri âm với Đạm Tiên đă bất chấp thời gian, không gian và bất chấp cả lẽ sinh tử của tạo hóa.

Nhưng vẫn c̣n một bí mật nữa đằng sau nhân vật khách viễn phương. Theo tôi, khách viễn phương c̣n có thể chính là một gửi gắm, một hóa thân của chính Nguyễn Du vậy. Đó chính là cái hữu danh ẩn sau cái vô danh, cái ngẫu nhiên phủ lên niềm chủ ư. Cụ Nguyễn Tiên Điền, như ta đă biết, từng là một công tử hào hoa sống trong nhung lụa, lại cũng trải qua một thời kỳ 10 năm gió bụi dưới chân Hồng Lĩnh, rồi lại làm quan, nhưng vượt trên tất cả là tấm ḷng thương yêu con người vô hạn, lắng nghe từng tiếng nói buồn vui của những người dân nơi trồng dâu nuôi tằm làng xa xóm vắng, cho đến những âm thanh của chốn đô thị phồn hoa...

(Trích từ Về Một Nhân Vật Bị Lăng Quên Trong Truyện Kiều, An Ninh Thế Giới online, Kỷ niệm 250 năm ngày sinh Nguyễn Du 1765 - 2015, lúc 10h03 phút ngày 17/07/2015)

 

Xin cảm ơn những người đă nghĩ và đă viết “khách viễn phương” và vô cùng cảm ơn ông Đỗ Anh Vũ. Phải chăng câu văn của Chu Mạnh Trinh cũng rất đúng trong văn cảnh này: “... Ta cũng ṇi t́nh thương người đồng điệu!”.
 

_________
 

(1), (2), (3) Thơ của NGTC



 

Trang Ninh Giang Thu Cúc

art2all.net