Ninh Giang Thu Cúc
 

NỮ LƯU MIỀN HƯƠNG NGỰ

TÔN NỮ HỶ KHƯƠNG


-Họ tên:
Công Tằng Tôn Nữ Hỷ Khương
-Năm sinh: 1937
-Nguyên quán: Vĩ Dạ, Huế
-Hiện ở: 339/10 Lê Văn Sỹ,
P13, Q3, TP HCM
 


Tiểu Sử TÔN NỮ HỶ KHƯƠNG

 

Theo ngọc phả của Phủ pḥng Tuy Lư Vương th́ họ tên đầy đủ của nữ sĩ là Công Tằng Tôn Nữ Hỷ Khương, hiệu Thượng Hiếu, pháp danh Nguyên An, bút hiệu là Tôn Nữ Hỷ Khương, nếu thân mật th́ mọi người hay gọi là Giỏi - đó là tên cưng do phụ thân đặt cho. Bà sinh vào cuối mùa Hạ năm Đinh Sửu (dương lịch mồng 8 tháng 7 năm 1937).


Hỷ Khương là con gái út của lăo Thi bá Vương Tôn Ưng B́nh Thúc Giạ Thị và đệ nhị phu nhân Nguyễn Thị Nhạn.


Nữ sĩ có một thời ấu thơ rất hạnh phúc dưới gối mẹ cha trong không gian êm ả hiền ḥa, với trăng nước hữu t́nh của Vĩ Dạ thôn thơ mộng, cùng cảnh trí hưu đ́nh trí sĩ ở Chu Hương viên mà chủ nhân là Nguyên soái Tao Đàn Hương B́nh Thi Xă - nguyên là một vị cận thần của Nguyễn triều, trải dài theo hoạn lộ từ 1904 đến 1933, cụ cáo lăo về vui thú điền viên với tấm ḷng thanh thản là qua ba mươi năm đóng góp công sức trong vai tṛ "Phụ mẫu chi dân" đă trọn bề trách nhiệm để khi rũ bỏ áo măo cân đai, thoát ṿng cương tỏa, không hề bị ray rứt lương tâm v́ mặc cảm sâu dân mọt nước…


Bởi thế cụ đă có một khổ ca trù nói lên tâm nguyện của một vị quan thanh liêm:


Mừng đến bến ba mươi năm bể hoạn,
Lái con thuyền lèo lạt hăy c̣n nguyên.
Ngoắc ông câu cậy gởi con thuyền,
Ôm sách cũ lại theo miền núi cũ.
Biết đủ dầu không chi cũng đủ,
Nên lui đă có dịp thời lui…


Vâng! "Biết đủ" là nhân cách lớn của một nho gia!


Là hậu duệ trong một gia đ́nh mà bút nghiên vốn là nghiệp dĩ lưu truyền, phải chăng khi c̣n là một thai nhi vừa tượng h́nh trong bụng mẹ - Hỷ Khương đă được nghe thơ, chất thơ đă thấm đẫm vào từng ngóc ngách tế bào, từng vi ti huyết quản để lúc mở mắt chào đời giữa cơi hưu đ́nh cao sang mà thanh bạch, Hỷ Khương đă vô cùng giàu có bởi được thừa hưởng một gia sản văn chương quư báu vô ngần từ năm đời kế thế…


So với "thần dân bách tính" như cố nữ sĩ Ngân Giang làm bài tứ tuyệt lúc 6 tuổi th́ người con gái lá ngọc cành vàng hoàng thân quốc thích có truyền thống từ hai vị "thất thịnh Đường" làm thơ hơi muộn - đến 8 tuổi Hỷ Khương mới làm bài tứ tuyệt đầu tay là bài: "Gói quà cô Phẩm tặng", sự nghiệp văn chương của Nữ sĩ Hỷ Khương bắt đầu từ 4 câu tứ tuyệt đầu đời:


Cô Phẩm đem cho một gói nầy
Mở ra th́ thấy cả khoai tây
Rứa mà em tưởng là phong bánh
Em chạy loanh quanh méc với thầy


Những ngày thơ dại tung tăng bắt bướm hái hoa trong ngôi nhà và khu vườn của Chu Hương Viên bên ḍng sông bến nước lồng lộng đất trời, bên t́nh thương của nghiêm phụ và hai bà mẹ kính yêu, Hỷ Khương c̣n may mắn nhận được sự chăm sóc dạy dỗ từ một người có tŕnh độ nho học mà cụ Vương Hồng Sển thường bảo là "sợ quá" - người đó là thầy khóa Thâm, một phụ tá đắc lực của cụ Ưng B́nh trong nhiều lĩnh vực về Hán học, Hỷ Khương là học tṛ môn chữ Hán của thầy Khóa Thâm.


Thầy khóa Thâm được xem như một người ruột thịt trong quăng đời thơ trẻ của Hỷ Khương, thầy là thành viên thường trực ở Chu Hương Viên trong từng giai đoạn thịnh, suy… sinh… diệt…


Hỷ Khương gặp một trở ngại lớn trên đường học vấn - học đến năm thứ tư của trường Nữ học Đồng Khánh th́ buộc phải nghỉ v́ bị bệnh ở nhà tịnh dưỡng… Sau đó nhạc sư Nguyễn Hữu Ba thấy Hỷ Khương có năng khiếu âm nhạc nên xin phép cụ Ưng B́nh cho Hỷ Khương vào học trường Quốc gia âm nhạc ở Sài G̣n, nhưng được một thời gian ngắn th́ phải bỏ học v́ cụ Ưng B́nh không xa con gái rượu được. Trong cái rủi không được tiếp tục đến trường, th́ cái hạnh phúc lớn là được gần gũi để tiếp thu cái mạch văn chương của phụ thân, nếu không chưa chắc Văn đàn Việt Nam có được một Hỷ Khương hôm nay và mai sau.


Dọc dài theo ngày tháng thần tiên, lúc làm cô tiểu đồng với bím tóc trái đào xinh xắn lút cút theo cha lúc dâng ly rượu, lúc đọc bài thơ… rồi không biết tự lúc nào theo tuổi đời cô đă trở thành người trợ lư thông tuệ, người phát ngôn cần mẫn của nghiêm đường. Nhờ chất giọng phong phú với mọi thể loại ca ngâm, Hỷ Khương đă chuyển tải bao nhiêu tác phẩm của cha già đến với đông đảo bầu bạn, khách thơ, đến với công chúng gần xa từng ái mộ thơ ca của cụ Ưng B́nh Thúc Giạ Thị. Bằng giọng ngọc trời ban, bằng kỹ thuật học hỏi từ các nghệ sĩ ngâm ca, diễn hát thường đến giao lưu với Hương B́nh Thi Xă, nên Hỷ Khương đă làm cho chủ soái Hương B́nh Thi Xă rất hài ḷng, rất sung sướng với những niềm vui do cô con gái rượu đem lại, người con gái út mà cụ Ưng B́nh tự hào xem là người bạn nhỏ tri kỷ tri âm:


Cha con ta là đôi tri kỷ
Chung bóng chung h́nh giữ nước non


Giữa mùa xuân năm Tân Sửu 1961 cụ Ưng B́nh tạ thế, sau tuần hiếu sự - Hỷ Khương vào Sài G̣n để lo việc xuất bản tác phẩm của cụ, ấy là tập "Đời Thúc Giạ" rồi sau đó Hỷ Khương định cư luôn ở Sài thành cho đến bây giờ.


Huế Cố Đô và Hương B́nh Thi Xă vun bồi nuôi nấng hồn thơ của nàng tôn nữ, nhưng Sài G̣n mới là vùng đất cho Hỷ Khương sáng danh sự nghiệp văn chương, Hỷ Khương cộng tác với nhiều tờ báo: Phổ Thông tạp chí, Dân Ta, Lành Mạnh, Bút Hoa… và một số Nguyệt san Phật giáo: Liên Hoa, Từ Quang…


Hỷ Khương tham gia Tao Đàn Bạch Nga của nhà văn, nhà báo Nguyễn Vỹ vào thập niên 60 (thế kỷ XX).


Hội viên của thi đàn Quỳnh Dao, hội thơ này được thành lập năm 1962 do nữ sĩ Cao Ngọc Anh làm hội chủ, hoạt động tại Sài G̣n, Hỷ Khương được phong tặng "Quỳnh Dao Chi Bảo".


Hội viên của Trung tâm Văn Bút Việt Nam năm 1970, chủ tịch là Linh Mục Nguyễn Thanh Lăng.


Năm 1964 Hỷ Khương in tập thơ đầu tiên có tên gọi "Đợi mùa trăng", nội dung mang nỗi đau của người dân trong thời tao loạn, được nhận những phản hồi tốt từ phía độc giả bởi tính thời sự.


Năm 1966 Hỷ Khương lập gia đ́nh, đám cưới được cử hành tại Sài G̣n vào mùa xuân (ngày 16/3/1966). Chồng Hỷ Khương cũng là người Huế, ông làm quản lư cho Viện bào chế của dược sư Phạm Doăn Điềm, viện bào chế này nằm ở đường Trần Hoàng Quân, quận 5, đôi vợ chồng trẻ thời kỳ này cùng cư trú tại đấy cho gần nhiệm sở. Phu quân của Hỷ Khương tên Trần Bá Thùy, nguyên là một hướng đạo sinh, một thiếu sinh của đoàn Trần Quốc Toản, Ấu trưởng Ấu đoàn Trần Quốc Toản, liên đoàn Trần Quốc Toản thuộc đạo Thừa Thiên. V́ thế từ nhỏ ông đă có đời sống tự lập, tháo vác trong mọi cảnh ngộ, biết nhẫn nại trong mọi t́nh huống… Nhẫn nại, tháo vác, tự lập, là những đức tính cần phải có của một hướng đạo sinh:


Với hai bàn tay anh xây dựng cuộc đời,
Với bản tính trời cho anh tự lập nên người.
Không ỷ lại
Không kiêu căng
Không đua đ̣i
Không phá phách:
Hiền ḥa
Mực thước
Thành thực
Bao dung…

……………………


Trong cuộc hôn nhân này hai người cùng chung nguyện ước:


Hăy nuôi dưỡng t́nh thương
Sống măi trong ḷng người
Sống măi giữa cuộc đời
Anh và tôi
Chúng ta cùng nguyện ước.

(Trích: TVACNƯ - TNHK)


Hành tŕnh hoạt động văn hóa văn nghệ của Hỷ Khương gặp nhiều thuận lợi. Sau "Đợi Mùa Trăng" được dư luận đánh giá tốt, năm 1970 Hỷ Khương cho xuất bản tập thứ hai: "Mộng Thanh B́nh" cũng như "Đợi Mùa Trăng", "Mộng Thanh B́nh" ra đời đúng thời điểm mà cả dân tộc Việt Nam quá khổ đau v́ chinh chiến, Hỷ Khương đă nói thay tiếng nói của vạn tấm ḷng trước thảm họa quốc phá gia vong, giai đoạn đầu của thập niên 70 tại miền Nam nước Việt có những tên nắm quyền sinh sát nhưng nặng máu con buôn đầu cơ chính trị lợi dụng chiến tranh để làm giàu trên máu xương đồng loại, v́ thế họ đâu muốn nghe hai tiếng ḥa b́nh hay thanh b́nh, ai nói đến ḥa b́nh, thanh b́nh là xem như “phạm húy…”.


Ngôi sao văn khúc của Hỷ Khương có tả phụ hữu bậc nên nhận được nhiều sự ái mộ, đóng góp của những người xung quanh: Một trong những người chắp cánh thăng hoa cho thơ Hỷ Khương là họa sĩ Vũ Hối, người họa sĩ, nghệ sĩ tài hoa này đă phóng bút bao nhiêu thi phẩm của Hỷ Khương thành những bức thư họa tuyệt tác, thủy họa lung linh, mà nét tung là trùng trùng ngọn ba đào nghiêng ngửa và nét hoành là chiếc bách đang vượt sóng đến bến văn chương…. Thủy họa và thủy tự của nghệ sĩ Vũ Hối đă cuốn hút cái nh́n của người thưởng ngoạn trong nước và hải ngoại.


Đồng khí tương cầu là cái gốc để những người làm văn chương nghệ thuật xích lại gần nhau, bao nhiêu bằng hữu trong và ngoài Quỳnh Dao thi hội đă viết tặng Hỷ Khương những vần thơ tâm huyết tương tri, một phần nhờ nhuần gội ơn mưa móc của năm đời tổ phụ, một phần do khả năng tự thân của Hỷ Khương để nhận được sự đồng cảm của bao khách hàn mặc, nếu thiếu sự đồng cảm th́ làm sao mà chỉ hai tiếng đồng hồ, nhà thơ nhà báo Hà Thượng Nhân ở bên kia đại dương diệu vợi lại họa xong cả tập thơ "Hăy cho nhau" của Hỷ Khương khi mới rời bệnh viện về nhà - (ở tiểu bang Cali).


Bao nhiêu ngón đàn sáo tài hoa của các nhạc sĩ, đă nâng giọng ngâm, câu ḥ của Hỷ Khương thấp cao từng cung bậc để bâng khuâng thấm đẫm ḷng người, và hẳn trong làng thơ nhạc bằng hữu của Hỷ Khương, ít ai quên được giai thoại khá thú vị trong mối quan hệ thơ nhạc giữa Hỷ Khương và giáo sư tiến sĩ âm nhạc Trần Văn Khê.


Thơ ca và âm nhạc là hai bộ môn có sự liên quan mật thiết, âm nhạc chắp cánh cho thơ bay cao bay xa trong không gian trong sáng thật sự của văn chương và nghệ thuật, mối quan hệ thơ và nhạc của Nữ sĩ Hỷ Khương và nhạc sư Trần Văn Khê sẽ có chính kiến của người biên khảo trong phần cảm nhận tác phẩm của Hỷ Khương qua hai bài thơ mang tựa "Cung đàn tri kỷ tri âm".


Sau khi hai tập thơ Đợi Mùa TrăngMộng Thanh B́nh ra đời tên tuổi Hỷ Khương đă được khẳng định ở thi đàn. Năm 1974, hai nhà nghiên cứu phê b́nh văn học là Nguyễn Tấn Long và Phan Canh đă đưa Hỷ Khương vào "Thi nhân Việt Nam" (bộ 2) bản thảo đă được duyệt đang chữa bản in th́ công tŕnh bị ngưng do nhiều lư do...


Sau 1975 do ảnh hưởng bao khó khăn chung riêng của thời hậu chiến nên măi đến 1996 Hỷ Khương mới tiếp tục cho ra mắt đông đảo bạn đọc tập văn xuôi có tên "Hồi ức về cha tôi - Ưng B́nh Thúc Giạ Thị". Là một người con gái chí hiếu với cha mẹ, Hỷ Khương đă trân trọng giữ ǵn và in ấn lại các tác phẩm của cụ Ưng B́nh, trong gia tài văn học phong phú đa dạng của Lăo vương tôn thi bá ấy có vở tuồng Đông Lộ Địch, cụ phóng tác từ kịch bản Le Cid của Corneille từng công diễn năm 1928, xuất bản 1936 tái bản 1959. Đây là vở tuồng cụ Ưng B́nh làm với cả tâm huyết được công chúng ái mộ… V́ thế Hỷ Khương ao ước có cơ hội, có điều kiện để dựng lại vở tuồng ấy, người đáp ứng nguyện vọng và mơ ước cháy bỏng của Hỷ Khương là GS. TS triết học phương Đông Thái Kim Lan - một người ăm ắp hoài niệm Huế, đang dạy học và định cư ở CHLB Đức đă hơn 40 năm. Trong dịp về nước vào năm 1999 với tấm ḷng yêu quư nghệ thuật, yêu quư đất nước quê nhà, yêu quư di sản văn chương của cụ Ưng B́nh và trân trọng tấm t́nh của người con gái cụ. Bà Thái Kim Lan đă hoan hỉ tài trợ toàn phần kinh phí để dựng lại vở tuồng Đông Lộ Địch, vở tuồng đă được công diễn tại các thành phố lớn của Việt Nam và hải ngoại (Đức) từ năm 2000 đến 2002.


Hiếu đạo là nguyên lư bất biến dù trong cảnh ngộ nào chữ hiếu cũng phải đặt ở hàng đầu, Hỷ Khương đă làm được điều ấy đối với hai đấng sinh thành, cụ bà thân mẫu của Hỷ Khương sống thật hạnh phúc với vợ chồng con gái út và cháu ngoại, tuy sinh vào cuối thế kỷ XIX nhưng cụ có tư tưởng rất hiện đại tân tiến - những ngày cuối đời cụ thường căn dặn vợ chồng Hỷ Khương là sau khi cụ măn phần, cứ hỏa táng và đem tro rải xuống sông thay v́ thổ táng rườm rà, mặc dầu trước khi cụ mất - mười sáu năm, Hỷ Khương đă lo làm sinh phần để dành cho cụ. Cụ minh mẫn nhẹ nhàng ra đi vào tuổi 97. Thật tuyệt vời một lăo phu nhân cựu trào của kinh đô Huế.


Các tác phẩm của Hỷ Khương tuần tự ra đời đến 2006 tổng số là 8 tác phẩm. Số lượng tác phẩm chưa nhiều nhưng không phải là ít, mà điều đáng bàn đâu phải là số lượng…


Người con gái út cưng yêu của nhà thơ nhà văn hóa lớn Ưng B́nh Thúc Giạ Thị và Nguyễn phu nhân, cô cựu nữ sinh của Đồng Khánh yêu kiều, một nữ cư sĩ của nhà Phật, một phụ nữ Huế, một người vợ Huế, một người mẹ Huế đă làm đúng những điều mà người cha kính yêu đă giáo huấn thời son trẻ:


Lời xưa di huấn thời son trẻ
Con vẫn mang theo suốt cuộc đời.

(TNHK)


Tấm ḷng hiếu để với cha mẹ, nhân cách thơ của Hỷ Khương đă thuyết phục được đa số công chúng yêu thơ. Thơ Hỷ Khương đă được Thân Trọng Sơn dịch ra tiếng Pháp và đă có hồi âm tốt từ bạn đọc nước ngoài điển h́nh là Giáo sư người Bỉ Bernard Uhoda. Thơ Hỷ Khương cũng được khắc lên đá, in bằng thư pháp, lên lịch năm 2004, và được các nhạc sĩ phổ nhạc.


Bao nhiêu năm nay các tạp chí như: Sài G̣n Giải Phóng, báo Giác Ngộ, báo Thanh Niên, Văn nghệ Trung ương, báo Tài Hoa Trẻ, tạp chí Toàn Cảnh, báo Thế giới Mới, Văn hóa Nguyệt san, Sông Hương Nguyệt san, Văn hóa nghệ thuật, Văn hiến Việt Nam, Nhà đẹp, Người đẹp Việt Nam... cũng đă có bài về Hỷ Khương. Ngoài những chương tŕnh về Hỷ Khương ở Sài G̣n làm th́ năm 2003 CLB Văn hóa Huế tại Hà Nội đă làm cho Hỷ Khương một chương tŕnh thơ khá hoành tráng với một không gian ấm cúng chan ḥa t́nh cảm, với những lời phát biểu của các quan khách tham dự, với những làn điệu ngâm diễn mượt mà của các nghệ sĩ tên tuổi như NSND Đàm Liên, NS Văn Tân… và ngón đàn tranh mượt như lụa của nữ nhạc sỹ Thanh Hương. Có lời phát biểu rất chân t́nh của GS Vũ Khiêu, anh hùng lao động ngành văn học, nhạc sĩ Trần Hoàn... và đặc biệt là những lời phát biểu của Giáo sư nhạc sĩ Trần Văn Khê về thơ của Hỷ Khương, về mối liên quan thơ nhạc của Hỷ Khương và Trần Văn Khê, về sự đồng điệu đồng cảm giữa t́nh thơ ư nhạc, đẹp như thơ, trong sáng như thơ, và lăng mạn như thơ.


Khi Ninh Giang Thu Cúc làm tập biên khảo này th́ nữ sĩ Hỷ Khương đă tṛm trèm tuần thất thập, người thơ này vẫn hồn nhiên tươi trẻ, vẫn đôn hậu, an nhiên và đang sống b́nh an hạnh lạc với phu quân và các con, con trai đầu của nữ sĩ v́ sinh khó nên cháu bị bệnh, nhưng rất hiền lành, dễ thương, con trai thứ hai là kỹ sư xây dựng có vợ cùng ngành, Hỷ Khương có một cháu nội trai gần 5 tuổi, thuộc nhiều thơ của bà và đọc rất hay.


Thùy Khương trang là tổ ấm của Hỷ Khương và cũng là nơi họp mặt của bao khách văn chương bốn phương tựu hội, cũng đàn, cũng phách, cũng xướng họa ca ngâm mỗi lần… mỗi dịp… khiến ta liên tưởng và nghĩ đến sự tái hiện của Hương B́nh Thi Xă xa xưa, có lẽ người viết hơi ngoa ngữ một chút, vậy xin được gọi Thùy Khương trang là Tiểu Hương B́nh Thi Xă, và để khỏi dài ḍng Ninh Giang Thu Cúc xin mượn hai vế đối của giáo sư Vũ Khiêu để kết thúc phần tiểu sử Tôn Nữ Hỷ Khương:


Ngự lĩnh Hương Giang đồng báo Hỷ,
Ngọc đường kim mă xuất giai Khương.


Phần tác phẩm của Tôn nữ Hỷ Khương đă được Ninh Giang Thu Cúc giới thiệu đầy đủ trong tác phẩm “Hành tŕnh thơ của một Công Tằng Tôn Nữ”



 

Trang Ninh Giang Thu Cúc

art2all.net