Ninh Giang Thu Cúc

 

TÁC PHẨM “LỠ BƯỚC SANG NGANG”

CỦA NGUYỄN BÍNH

BẤT TỬ TRONG L̉NG CÔNG CHÚNG YÊU THƠ

(Rút từ tập “ H̀NH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ VIỆT NAM

QUA THƠ NGUYỄN BÍNH”)

 


 

Vào giữa thập niên những năm sáu mươi (1966) văn đàn Việt Nam xót xa quay quắt đưa tiễn một người con yêu đi vào thiên cổ và bao trái tim yêu thơ trong nỗi đau đớn quá bất ngờ đă ngậm ngùi gởi lời chào tử biệt đến với nhà thơ quê hương dân tộc rất đỗi thân gần với chúng ta, tác giả “Lỡ bước sang ngang”.

Nói đến “Lỡ bước sang ngang” (LBSN) người đọc không thể nào không nghĩ đến bao số phận nữ lưu gặp bất hạnh trong t́nh yêu và hôn nhân mà cố thi sĩ Nguyễn Bính đă cho nhân vật “Chị” trong tác phẩm làm tiêu biểu.

Xă hội Đông phương tự thuở nào đă xem lễ giáo là điều quan trọng bậc nhất trong mọi lĩnh vực (nhờ quan điểm tốt đẹp ấy mà dân tộc ta sống c̣n đến hôm nay). Riêng trong lĩnh vực hôn nhân th́ lại càng khe khắt với quan niệm đă ăn sâu vào đầu óc bao thế hệ là: Cha mẹ đặt đâu con ngồi đó, nếu con cái không chịu “ngồi đúng chỗ” đă được cha mẹ đặt là mang tội bất hiếu, đứa con ấy được xem như đă bỏ đi…

Để bảo vệ nền tảng lễ giáo và thể hiện tấm ḷng hiếu để đối với cha mẹ biết bao cô gái trước đây đă phải cười đau khóc hận cất bước vu quy cho trọn tam ṭng để rồi tháng năm miệt mài ôm tủi hận…

…Ai đem lễ giáo giam em…

(TTKH)

Rồi niềm đau thân phận được nhân rộng theo tháng năm chồng chất cho đến lúc giật ḿnh nh́n lại dung nhan th́ ôi thôi! Đă bóng ngả chiều tà với lưng c̣ng má cóp hết rồi một thuở vàng son với môi hồng má thắm, tóc mây mượt mà, lưng ong thon thả gót son đùa cợt với hài thêu…

Cái điều tuyệt vời của đức hạnh, của sự hi sinh, của ḷng nhẫn nhục - mà chỉ có những người phụ nữ Việt Nam nói riêng và Đông phương nói chung mới có ấy, đă được cố thi sĩ Nguyễn Bính tôn vinh qua “Chị” trong “Lỡ bước sang ngang”.

Chúng ta hăy nghe người con gái tội nghiệp ấy dặn ḍ kí thác bao điều với em ḿnh trước khi cất bước theo chồng:

Em ơi em ở lại nhà
Vườn dâu em đốn mẹ già em thương
Mẹ già một nắng hai sương
Chị đi một bước trăm đường xót xa.

Và:

Hôm nay xác pháo đầy đường
Ngày mai xác pháo c̣n vương khắp làng.

Xác pháo rực rỡ chói chang trải đầy đường làng chẳng hề gây được cho nàng một mảy may hào hứng, bởi ngày mai như thế nào nàng đă thấy được từ hôm nay:

Chuyến này chị bước sang ngang
Là tan vỡ giấc mộng vàng từ đây…

Chúng ta nên khóc hay nên cười khi nghe nàng dỗ dành mời mọc đứa em duy nhất:

Rượu nồng em uống cho say

Vui cùng chị một vài giây cuối cùng

Thật tội nghiệp, thật đau ḷng khi hai chị em đang tự phỉnh phờ và an ủi lẫn nhau bởi vui sao được khi một tương lai đầy bất trắc mà tự thân đă dự đoán:

Rồi đây sóng gió ngang sông

Đầy thuyền hận chị lo không tới bờ

Không chỉ lo cho riêng ḿnh, nỗi đau đáu trong nàng bao giờ cũng là cha mẹ gia tộc, hăy nghe nàng kí thác dặn ḍ em ḿnh:

Miếu thiêng vụng kén người thờ

Nhà hương khói lạnh chị nhờ cậy em

Đến đây người đọc bị chững lại ở chữ “cậy” mà tác giả cho nhân vật nói với em ḿnh, từ chỗ chững lại người đọc liên tưởng đến cái chữ “cậy” mà thi hào Nguyễn Du đă cho Thúy Kiều nói với Thúy Vân:

Cậy em em có chịu lời

Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa.

Tiền bối và hậu sinh cùng gặp nhau ở một chữ “cậy” song cách cậy hoàn toàn khác nhau, Kiều cậy Vân thay ḿnh để kết nghĩa vợ chồng cùng Kim Trọng và nuôi hi vọng mai sau Vân có “đốt ḷ hương ấy” sẽ thấy được hồn chị trở về bởi lời thề nguyền c̣n vương nặng…

Thương cảm đến thắt ḷng cho chữ cậy của Kiều nương! Ở “Lỡ bước sang ngang”, “Chị” cậy em bởi “nhà hương khói lạnh”, bởi mẹ già cô quạnh, bởi vườn dâu nong tằm, bởi ư nghĩ “Một lần này bước chân đi là không hẹn một ngày về nữa đâu”. Nh́n theo từng góc độ của hai t́nh huống cũng thật khó phân định giá trị của hai chữ cậy.

Ôi! Hai chữ cậy đoạn trường!

Yên ḷng v́ đă gửi gắm mẹ già cho em “chị” mới chua xót nghĩ về bản thân và nhớ rằng:

Đêm qua là đă ba đêm

Chị thương chị kiếp con chim ĺa đàn.

Con chim ĺa đàn đi để nhận lănh một sứ mệnh lớn lao đó là: Giang san nhà chồng.

Ôi! trách nhiệm thật lớn lao th́ nỗi khổ đau cũng đâu nhỏ bé, phải khâm phục sự thẳng thắn, sự trung thực đến lạnh lùng của nàng đối với nhà chồng khi phân định vị trí của hai vai:

Một vai gánh vác giang san

Một vai nữa gánh muôn vàn nhớ thương

Vậy là xong, vậy là buông bỏ bởi “thiếu chàng điểm phấn trang hồng cùng ai”.Trước mắt mọi người hiện ra h́nh ảnh một thiếu phụ mà sự tuyệt vọng đă in rành trên dáng vóc và trong tâm tưởng:

Mắt quầng tóc rối tơ vương

Em c̣n cho chị lược gương làm ǵ

Một lần này bước ra đi

Là không hẹn một lần về nữa đâu…

Để an phận trong kiếp lưu đày bất tận nàng nh́n xung quanh để tự vỗ về ḿnh và an ủi đứa em thơ:

Cũng là thôi cũng là đành

Sang sông lỡ bước riêng ḿnh chị đâu

Hoàn cảnh nghiệt ngă ấy không chỉ của riêng nàng, tuy đă nh́n quanh để thấy ḿnh không đơn lẻ trong nỗi niềm bất hạnh, song bao đợt sóng ngầm không ngừng chao đảo và nào tránh được xung đột quắt quay khi chiều lên nắng xuống, khi nghĩ đến xưa sau:

Tuổi son nhạt thắm phai đào

Đầy thuyền hận có biết bao nhiêu người

Em đừng khóc nữa em ơi

Dẫu sao th́ sự đă rồi nghe em

Một đi bảy nổi ba ch́m

Trăm cay ngh́n đắng con tim héo dần

Dù em thương chị mười phần

Cũng không ngăn nổi một lần chị đi…

Một cuộc hôn nhân, một ngày hôn phối mà chị khóc em khóc như thế kia với bảy nổi ba ch́m, với trăm cay ngh́n đắng và quan trọng hơn cả là với một “con tim héo dần” th́ hậu quả như thế nào hẳn chẳng cần lư giải. Nhưng chưa đủ, c̣n một nhân vật đệ nhất quan trọng, đó là Mẹ, bởi Mẹ đă trông theo:

Mẹ trông theo mẹ thở dài

Ta hăy lưu ư tiếng thở dài của bà mẹ; tiếng thở dài này biểu lộ điều ǵ?

1. Mẹ thỏa măn sung sướng trong ngày con gái đi lấy chồng

2. Mẹ lo âu khi h́nh dung những bất hạnh mà con ḿnh sắp gánh chịu

3. Mẹ chia xẻ đồng cảm với những ǵ con ḿnh sẽ chịu đựng bởi con đang chịu những ǵ mà Mẹ đă chịu ngày xưa và lo âu thắc mắc cho sự lặp lại này đến bao giờ chấm dứt?

Thật khó hiểu làm sao tiếng thở dài của mẹ…

Phải chăng qua tiếng thở dài ấy chúng ta có quyền nghĩ là tác giả đang lên án sự khắt khe nghiệt ngă việc hôn nhân ép buộc của người xưa, trong khung rêu cổ hủ của chế độ quân chủ mà nguyên tắc và chân lư của nó: “Quân xử thần tử, thần bất tử bất trung. Phụ xử tử vong, tử bất vong bất hiếu”? Người đọc trong trường hợp này có thể hiểu câu trên một cách nôm na khôi hài để cười ra nước mắt (Chân lư là cái lư thuyết có cái chân để dẫm đạp lên cái t́nh).

Đi lấy chồng để héo ṃn trong bất hạnh cũng đồng nghĩa với cái chết chứ có ǵ hơn!!!

Rốt cuộc chẳng ai giúp đỡ ǵ được nàng, đứa em nguồn an ủi và điểm tựa duy nhất cũng chỉ làm được cái việc:

Tôi ra đứng ở đầu làng

Ngùi trông theo chị khuất ngàn dậu thưa

Xin ngậm ngùi chia xẻ nỗi bất hạnh với một kiếp hồng nhan!!!

Bây giờ xin mời công chúng hăy theo dơi nàng trên hành tŕnh của cuộc đời thiếu phụ, trong ngục tù miên viễn ấy nàng đă làm ǵ để tự cứu bản thân, xin thưa, nàng bất lực chỉ c̣n biết:

Úp mặt vào hai bàn tay

Chị tôi khóc suốt một ngày một đêm

Người đọc có một thoáng thắc mắc: Tại sao nàng chỉ khóc có một ngày một đêm mà không nhiều hơn?

Đây là sự dụng công của tác giả hay là sự vô ư thường có mà ta từng bắt gặp ở nhiều tác phẩm…

Song người đọc quả quyết là tác giả chỉ cho nàng khóc đúng một ngày một đêm thôi, chừng ấy đủ rồi nước mắt không giải quyết được ǵ th́ khóc chi cho lắm chỉ tổ mau mù mắt, chi bằng nuốt lệ vào trong mà chịu đựng có hơn không.

Khi hiện tại không có ǵ tốt đẹp th́ người ta chỉ c̣n biết t́m vui trong quá khứ. Công chúng yêu “Lỡ bước sang ngang” xin tri ân tác giả đă độ lượng cho nàng sống với một trời kỷ niệm cộng thêm những ray rứt xưa sau:

Đă đành máu trở về tim

Cũng không buộc chặt cánh chim giang hồ

Người đi xây dựng cơ đồ

Chị về trồng cỏ nấm mồ thanh xuân

Người đi khoác áo phong trần

Chị về may áo liệm dần nhớ thương

Trước mắt người đọc nhập nḥa những con chữ mang đầy tính bi đát cho thân phận của một sinh vật bị lệ thuộc vào một sinh vật khác, bị cưỡng bức mà chẳng có quyền đối kháng:

Hồn trinh ôm chặt chân giường

Đă cùng chị khóc đoạn trường thơ ngây

Năm xưa đêm ấy giường này

Nghiến răng nhắm mắt cau mày cực chưa

Quả là chẳng sung sướng ǵ với một sự hiến dâng không tự nguyện, nên công bằng mà phân định th́ việc này làm khổ cho cả người nhận chứ không phải riêng phía người cho…

Thế là hết: Uổng công ǵn vàng giữ ngọc để mong một ngày “phỉ nguyền sánh phụng đẹp duyên cưỡi rồng”(*) mộng đẹp tan tành nàng đành chua xót dang tay đầu hàng số phận:

Thế là tàn một giấc mơ

Thế là cả một bài thơ năo nùng

Tuổi son má đỏ môi hồng

Bước chân về đến nhà chồng là thôi

Có người mẹ nào, đứa em nào, những trái tim nhân ái nào không đau đến tê dại khi nghe nàng trăn trối:

Em về thương lấy mẹ già

Đừng mong ngóng chị nữa mà uổng công

Chị giờ sống cũng bằng không

Coi như chị đă sang sông đắm đ̣

Đắm đ̣ nàng đành chịu “chết” đến đây chúng ta thấy tác giả “Lỡ bước sang ngang” đặt dấu chấm hết rất đúng lúc. Với quan điểm “Thọ tử bất ninh thọ nhục” công chúng hoàn toàn nhất trí thà để nàng đắm đ̣ “chết” giữa sông vẫn đẹp hơn là liệng cho nàng “một chiếc phao” cấp cứu.

Xin tri ân tác giả đă bảo vệ giá trị nhân cách cho “chị” dù đang bị “Lỡ bước sang ngang”

Cho nên dù đă “đắm đ̣”, “tinh anh của chị” vẫn ngự trị măi măi trong ḷng khách mến mộ văn chương.

Người đọc đă đặt dấu chấm hết cho mấy ḍng cảm nhận nhưng lại chợt nhớ ra nên xin được tái bút vài ḍng: Trong bối cảnh xă hội hiện nay “quyền được yêu” xem như được đặt lên hàng đầu, được ưu tiên tuyệt đối, được sự hỗ trợ bênh vực từ mọi phía, nhưng sao công chúng vẫn thấy quá nhiều cô gái lỡ bước sang ngang.

Phải chăng trách nhiệm này là do đương sự???
 

Ninh Giang Thu Cúc

Sài G̣n chiều mưa đầu mùa 24/4/1996

Quy Nhơn 21/5/1996

____________________

(*) TK – Nguyễn Du

 

Trang Ninh Giang Thu Cúc

art2all.net