Nguyễn Quốc Trụ

Lần cuối, Si Gn

 Viết, một cch no đ, l chết. H-nội, tuổi thanh xun, mối tnh đầu... mn dần theo những chữ. Khi gặp Lan Hương, c b mới 11 tuổi, học trường Kiến Thiết, trong một con hẻm bn kia đường Phan Đnh Phng, bn kia nh c b, một tiệm sch theo chủ nhn bỏ chạy vo Si-gn nhưng vẫn cố giữ ci tn c từ H-nội, những chả c Thăng Long, bnh cuốn Ty Hồ, những điểm xuyết của một H-nội trong một Si-gn sau được họa sĩ Phạm Tăng ghi lại bằng những cảnh chăn tru, thổi so trn bờ đ, ht trống qun, đnh đu... trn ba một tờ bo Xun năm nảo năm no,"Chng ta đi mang theo qu hương". 

Một tiệm sch c tấm bảng hiệu, vừa nu ko một cht qu khứ, vừa lm lan can cho căn gc lửng, v l chỗ ti thường đứng tỳ tay nhn xuống đường, nhn buổi chiều, đợi chờ c b trở về nh trn đường đn em học trường mẫu gio Aurore ở gần ng tư Cao Thắng-Phan Đnh Phng. Ngay ng tư c tiệm Thanh Xun, nơi hn hạnh được c b tới chụp hnh cho cuốn học bạ, nhờ vậy ti cũng được ăn theo, tấm hnh sau được họa sĩ Ngọc Dũng thương tnh chuyển thnh phc họa, khi cả bọn xm quanh anh thuở cn đi học cứ ba thng h ko nhau tới nh anh T. ăn bm b cụ. Kỷ niệm độc nhất đnh dấu những buổi chiều hạnh phc, bo trước cuộc chia ly ko di... 

Khi gặp lại, c b đ đậu t ti phần một, được ng bố khắc nghiệt cho đi thăm Đ Lạt. Mỗi sng thứ bẩy, ti theo chuyến xe đ sớm nhất vượt qung đường mấy trăm cy số, rồi chiều chủ nhật trở về cho kịp thứ hai đi lm, trong đầu đầy ấp hnh ảnh Đ Lạt với qun c ph Tng, tiếng ht Sylvie Vartan, "J'attendais que ma vie recommence"... bng dng c b xuất hiện nơi đầu con dốc, tha thẩn bn hồ, thấp thong xa gần giữa vườn thng, trước ống knh my chụp hnh ti mượn của một người bạn Phi lm cng sở. Khi đ tuy ng Diệm khng cn, nhưng Miền Bắc chắc cn đang lo đấu tố, thanh trừng địa chủ nn bỏ qua cho hạnh phc nhỏ b của chng ti. 

Khi về, c b c thi quen để c em v nh, cn c chạy đến bn phng tn ngay bn đường cch nh chừng mười bước để rửa chn, thật ra để đa nghịch cng những giọt nước. Những cử chỉ, dng điệu của c lm ti sau ny vẫn thường băn khoăn tự hỏi, khng biết c b đi đn em tan trường về, hay ngược lại. Những giọt nước bị đi bn tay nhỏ b ngăn chặn, bắn tung te, trầm bổng, trở thnh mun vn nụ cười trn mi, trn m, trn tc, cng thm long lanh nhờ nh mắt tinh nghịch, nhờ nụ cười, ti gặp lại hnh ảnh tuyệt vời ny trong phim "Lần cuối nhn Paris", như thể chnh c b của ti đ khm ph ra, đ tm lại cho cả Chu u, cho cả loi người, một thnh phố Paris bị chiếm đng vừa được giải tỏa, v nữ ti tử Liz Taylor chỉ lập lại những cử chỉ thật đn b của một c b con-người nữ mun đời ở trong ti.

 

 

1965. Những ngy viết "Những ngy ở Si-gn". Thời gian xa cch lm những giọt nước chn mi, biến thnh những chữ. C b đ lớn, đ bước vo những năm cuối cng của bậc Trung Học. Đ c lần tham gia biểu tnh, bi kha. Đ c người yu đn đưa những lần tới lớp, những giờ tan trường. Đ bị b Gim Hiệu ra thng bo cấm những tr c hại cho thanh danh nh trường như vậy. Đ bi học khng phải để tham gia biểu tnh, nhưng để đi chơi với người yu. Lợi dụng thnh phố đang trong cơn nhốn nho, cả hai theo chiếc xe ln nghĩa trang Bắc Việt để th thầm những lời yu đương giữa những nấm mồ v lắng nghe những người đ chết kể về từng gốc cy ngọn cỏ. C b đ qun những buổi chiều đa nghịch ngy xưa, c thể v vậy m phng tn nước cũng chẳng cn, c thể v c biết rằng chẳng cn ai mỗi lần tan sở vội vng đạp xe tới cho kịp nụ cười của c, nhưng vẫn giữ thi quen bọc những cuốn tập bằng những tờ giấy xanh c một ci tn rất đỗi trớ tru l những tờ giấy dầu, km thi quen cất giấu những l thư ở giữa hai lần ba, như thể những bi học lạnh lng, những cng thức kh nhớ sẽ che chở gim cho c những tnh cảm bồng bột, trước con mắt t m, soi mi của người khc, như thể những dng chữ nng bỏng trong thư nếu khng lm cho c học bi dễ dng, t ra n cũng lm cho c bớt c đơn, trống trải. C viết: "Lm sao c thể qun được một người đ ni yu mnh, lần đầu tin trong đời. Ci lần anh đn H. trn đường tới trường Gia Long, ngay lối vo vườn Tao Đn, buổi sng sớm sau bao năm trời xa cch, H. đ tự nhin ngồi ln xe. Vậy l anh đ hiểu." Lần khc c viết: "C những đm H. giật mnh thức giấc, c thể v nước mắt đầm đa trn gối. H. thường khc trong khi ngủ, mỗi lần qu c đơn v nghĩ đến anh." 

1965. Những ngy cuộc chiến tuy chưa dữ dội nhưng đ hứa hẹn những điều khủng khiếp. Người Mỹ đổ qun xuống bi biển Đ Nẵng, liền sau đ l lần chết hụt của ti tại nh hng Mỹ Cảnh. Tất cả những sự kiện đ, mỉa mai thay, chỉ lm cho bng ma chiến tranh thm độc, đẹp, thm quyến rũ v trở thnh những nt duyn dng khng thể thiếu của c b. Của Si-gn. 

Chỉ c những người vội v rời bỏ Si-gn ngay những ngy đầu, họ đ khng kịp sửa soạn cho mnh một nỗi nhớ Si-gn. Cn những ai ở trong tm trạng sắp sửa ra đi, đều tập cho quen dần với cơn đau sẽ ko di. Đều lựa cho mnh một gc đường, một gốc cy, một mi nh... để cười hay để khc một mnh. Một mẩu đời, một đoạn nhạc, một bng chiều, một giọt mưa, một sợi nắng... để gọi thầm trong những lc qu c đơn. Để mai kia mốt nọ, trn đường tha phương cầu thực, nơi đất khch qu người, những khi ngọn gi heo may bắt đầu thổi, những khi ngồi b gối bn trời, nhn l vng rơi đầy, lấy tay che thời gian khng nổi, hay những đm tn nghe bếp lửa ro gọi... sẽ nhm nhi những cọng cỏ tưởng tượng của qu hương. i,"m em trong tay m đ nhớ em ngy sắp tới" (1). Hy cho ti thăm lại con phố Bonard, nơi c bt Hng Ken, ch b di cư ngy no ngơ ngc, rụt r lm quen, tự mnh khm ph Si-gn. Gần gốc cy chỉ cn trong cậu b ngy xưa, một người đn ng đnh đập d man một người đn b. Khng qun bi học Cng Dn, ch b chạy vo trong bt. Ch bị ăn bạt tai, cng những lời sỉ vả, người ta đnh vợ, mắc mớ chi tới my. Đồ con nt Bắc kỳ di cư, v đy lm tng. i bi học đầu tin khi tm cch lm quen thnh phố, được thời gian gọt giũa trở thnh một nốt ruồi son đng yu biết l chừng no trn khun mặt c b. Trn khun mặt Si-gn.
Một thnh phố m ti đ chết ở trong,
nay sống lại,
chỉ để kể về n.

1967. C những đoạn đời, ti sống thường trực bằng ci chết của những người thn. Một lần, thời gian em ti chưa tử trận, ti đi coi xin, khi ra về thấy em ti giữa đm người ngồi gần mn ảnh. V ci cảm gic bng hong khi nghe tin cn km theo nỗi hối hận, chua xt, khi nhận ra sự thật: Ti đ giấu giếm qu kỹ những tnh cảm ruột thịt đến nỗi khiếp sợ khi phải đối diện với n. Những lần trốn nắng gắt Si-gn, ti chui vo rạp xin tm một chỗ trống xa mn bạc, lm như vậy biết đu đứa em trai vẫn ngồi đu đ pha trn kia, v ti cố tm cch th ght Si-gn thay v th ght chiến tranh, cố tin rằng em ti chỉ cận thị chứ chưa hề tử trận, cố tm cch trở về qung đời m ả khi anh em cn đi học, khi thnh phố chưa bị ci đi, ci rt của một miền đất xa xi m ảnh, đe dọa. Con đường Phan Đnh Phng vẫn cn phng tn nước, v chiến tranh đang kết thc ở ngoi kia, ở ngoi Si-gn. 

Em ti nằm xuống với một vin đạn ở trong đầu. Mấy người lnh kể lại, chuẩn u khng kịp đau đớn. Lời trối trăng nghe như gi thoảng lại: "Chắc tao chết mất..." Trung đội vi hnh tuần tra vng đai phi trường Sc Trăng. Khi nghe tiếng sng, theo phản xạ, em ti chi đầu về pha trước. Chiếc nn sắt qun khng buộc rớt xuống v một vin đạn trong trng AK từ bn sng bắn h họa xuống mặt sng, dội ln, xớt qua vai rồi hết đ nằm lun trong t. Vin bc sĩ qun y ni với ti, ng đ khng lấy vin đạn ra v sợ lm nt khun mặt. "Chuẩn Sĩ khng kịp ghi địa chỉ cấp bo. Chng ti phải nhờ Bưu Điện lin lạc với Si-gn. Ngoi mấy bức hnh chụp lc tẩm niệm, chuẩn u khng để lại g cả. Quần o, đồ dng c nhn, poncho... đều đi theo với chuẩn u."

C, c , chuẩn u Sĩ c để lại một b mẹ đau khổ như bất cứ một b mẹ no c con trai tử trận, một người anh trai để mang xc em về nghĩa trang qun đội G Vấp mai tng, một đứa chu cn nằm trong viện bảo sanh, người ch v thăm lần đầu tin v cũng l lần cuối cng, như để tm dấu vết thn thương, ruột thịt, trước đi vĩnh viễn bỏ đi... 

Em ti cn để lại một thnh phố Si-gn trong đ c tuổi trẻ của ti, của em ti, thấp thong đu đ nơi đầu đường, cuối chợ Vườn Chuối, ngy no ba mẹ con dắt du nhau rời con tầu khổng lồ Marine Serpent, miệng cn dư vị hột vịt lộn, người dn Si-gn trn những ghe nhỏ bm quanh con tầu, chuyền ln boong, trong những chiếc giỏ lủng lẳng ở đầu những cy so di. Hai anh em mồ ci cha vừa mới mất H-nội, ngơ ngc nhn thnh phố qua những đống rc khổng lồ nơi đại lộ Hm Nghi, qua nh điện chi chang, sng la trm mặt sng, trn những con tầu đậu nối đui nhau suốt hai bn bờ vng Khnh Hội, v đổ di trn những con lộ thẳng băng. Qua những lần đổi vai đn gnh của b mẹ, từ cho g, miến g, tới cho lng, bn riu, bnh cuốn... Qua nh mắt thất vọng của Người. Bốn anh chị em, by giờ chỉ cn hai đứa, vậy m cũng khng nui nổi. Cuối cng cả ba mẹ con đnh lạc lối giữa những con hẻm chi cht, chằng chịt vng Bn Cờ. Ti đi lm bồi bn cho tiệm chả c Thăng Long, lm trợ gio, cố gắng tiếp tục học. Em ti điếu đm, hầu hạ một ng cử gi, b con với anh Hoạt, chồng người chị họ. Anh Nguyễn Hoạt, tức Hiếu Chn, bị bắt chung với Don Quốc Sĩ, sau mất ở trong khm Ch Ha, chnh quyền CS bắt phải hủy xc thnh tro, trước khi mang ra khỏi nh t.

Một Si-gn trong c qun c ph Thi Chi ở đầu đường Nguyễn Phi Khanh, gc Đa Kao. B chủ qun kh tnh, chỉ bằng lng với một dm khch quen ngồi dai dẳng như muốn dnh vo tuờng, với dăm ba tờ bo Paris Match, với mớ bn ghế ln tịt. Trn tường treo một chiếc dĩa trng men, in hnh một cậu b mếu mo, tay m cặp, với hng chữ Php ở bn dưới: "Đi học hả? Hm qua đi rồi m!" 

Đ l nơi em ti thường ngồi lỳ, trong khi chờ đợi Tnh Yu v Ci Chết. Cuối cng Thần Chết lẹ tay hơn, khng để cho nạn nhn c đủ th giờ đọc nốt mấy trang Lục Mạch Thần Kiếm, tiểu thuyết chưởng đăng hng kỳ trn nhật bo Si-gn, để biết kết cục bi thảm của mối tnh Kiều Phong-A Tỷ, như một an ủi mang theo, thay cho những mối tnh tưởng tượng với một c Mai, c Kim no đ, như một nhắn nhủ với bạn b cn sống: "Đừng yu sớm qu, nếu nuốn chết trẻ." Chỉ c b chủ qun l khng qun cậu khch quen. Ngy giỗ đầu của em ti, b cho người gửi tới, vng hương, những lời chia buồn, v bộ bnh tr "ngy xưa cậu Sĩ vẫn thường dng."

 "Sao khng ht cho những người vừa nằm xuống..." 

Đ c một thời, ti khng sao chịu nổi. Chng rũ rượi, mệt lả. Đầy sũng nước mưa, nước mắt. Chng gọi tn thảm kịch. Thảm kịch của những ci v ch. Của cuộc chiến điu đứng, rồ dại. Chng gợi tm trạng nhớ. Nhớ bn. Nhớ đời sống thảm hại, nhm chn. Nhớ những kỷ niệm chẳng đng nhớ. Nhớ ng tư đường L Văn Duyệt-Phan Đnh Phng gần nh c b, khi chưa c tượng Thch Quảng Đức. C b hớt hải chạy ra, hớt hải lắc đầu, rồi lại hớt hải chạy về. Nhớ những ngy nh c b dời ln đường Gia Long. Buổi sng, c đưa em đi học trường Kiến Thiết gần khu Chợ Đũi, đưa mắt nhn người yu đang chờ đợi trong qun c ph Tầu ở ngay đầu đường. Khi về, c tha thẩn giữa những hng cy nơi vườn Tao Đn. Ma Thu theo chiếc l nhẹ nhng đậu trn vai c b đang mơ mộng, đang trở thnh người lớn.

Nhớ, nhớ..."Nếu mai khng nở, anh đu biết Xun về hay chưa...", em ti vẫn thường nghu ngao một mnh trước khi bỏ đi.

Như những lời chc dữ, chng bo trước một Miền Nam mn mỏi, suy sụp, trước một Miền Bắc l lợm, dai dẳng.

Trong mỗi chng ta đều c một Si-gn đang m ỉ chy. Ti đốt ln ngọn nến của ti để cho Si-gn của bạn sng ngời. 

Buổi sng cuối cng, cng với Si-gn, ngồi một mnh trong qun vắng, nghe giọng ca Thanh Tuyền... Cũng vẫn giọng ht cũ, bi ca xưa m sao nghe lng mnh thay đổi. Cảm gic đắng cay, tủi nhục những ngy thng Tư nay đ hết hẳn rồi. Người Si-gn đọc trong mắt kẻ thắng trận nỗi thm kht, mong sao được l nguỵ. Giờ ny, tiếng ht như được cất ln từ đy mồ biển cả, từ quần đảo ngục t, như được sống lại từ một con ngựa thnh Troie m Cộng sản miền Bắc trong cơn đin cuồng vơ vt đ v tnh rước về. Nng Mỵ Nương đang nhỏ lệ ha tan bao nỗi tủi hờn của những anh chng Trương Chi suốt đời khng biết ht, suốt đời chưa từng được nghe một người ht cho một người...

V ti bỗng thấy bớt nhớ Si-gn.

Pht cuối nhn lại Si-gn, ti c cảm tưởng mọi nh, mọi người đang tiễn ti bằng tiếng ht Thanh Tuyền, như một lời nhắn nhủ: "Nếu mai khng nở th anh đu biết Xun về hay chưa..."

1989. Trong một bi viết ở pha sau tc phẩm, Nabokov kể lại, pht hạnh ngộ giữa ng v c b kiều diễm, thời gian ng bị những cơn đau đầu thường trực hnh hạ. V một thong nng - la palpitation de Lolita - đ lung linh xuất hiện, khi ng đang đọc mẩu bo, thuật cu chuyện về một nh bc học đ thnh cng trong việc dậy vẽ cho một ch khỉ ở một vườn th. "Tc phẩm đầu tay" của "con vật đng thương" l hnh ảnh mấy chấn song của ci chuồng giam giữ n. 

Trong chuyến đi di chạy trốn qu hương, trong mớ sch vở vội v mang theo, ti thấy hai cuốn, một của Nabokov, v một của Koestler. Ti đ đọc Darkness at Noon" qua bản dịch "Đm hay Ngy" do Phng Thng Tin Hoa Kỳ xuất bản cng một thời với những cuốn như "Ti chọn Tự do"... Chng v tnh đnh dấu cuộc di cư vĩ đại với gần một triệu người, trong c một ch nhỏ khng lm sao qun nổi chiếc chuồng giam giữ thời ấu thơ của mnh: Miền Bắc, H-nội.

Lần thứ nh bỏ chạy qu hương, cng nỗi nhớ Si-gn l sự thật đắng cay m tuổi gi cng lm thm chua xt: Một giấc mộng, d lớn lao d l tưởng cỡ no, cũng khng thể lm sống lại, một sợi nắng ấm của Si-gn: Trong những đm chập chờn mất ngủ, hồn thing của thnh phố thức giấc ở trong ti, ti tưởng hồn ma của chnh mnh đang lang thang trn những nẻo đường cũ xưa, sống lại ci phần đời đ chết theo cng với thnh phố, bởi ci phần đời đ mới đng kể. Ti đọc lại Nabokov v lần ra sợi dy mu mủ, ruột thịt giữa tc giả-nh văn lưu vong-con vật đng thương-nng nymphette tinh qui. Đọc lại Koestler để hiểu rằng, tuổi trẻ của ti v của bao lớp trẻ sau ny, đều bị tr yểm, bởi một ngy mai c ring một con quỷ của chnh n: Miền Bắc, H-nội.

1954. Những ngy đầu kinh ngạc bỡ ngỡ, cố lm quen Si-gn. Ch nhỏ mồ ci cha, một mnh lủi thủi xuống tầu, bỏ lại thnh phố vừa mới kịp yu mến. Tiếng ci mười giờ chạy di trn con phố Trng Tiền, đuổi theo ch b đến tận con tầu khổng lồ. Ngơ ngc nhn biển lạ lần đầu. Cơn say sng dật dờ. Ngay cả trong giấc mơ, ch vẫn cn trng thấy thấp thong đu đ, những tri sấu vng vương vi trn con đường từ hồ Halais tới nh trường gần bn Bờ Hồ. Vẫn đứa trẻ lớn ln tại Si-gn nhưng lc no cũng ngy thơ, cứng đầu, khăng khăng mặc cả cng qu khứ, nỗi mất mt chỉ c thể đền b bằng một tnh yu lớn lao đầu đời: "Anh yu em bởi v anh yu H-nội". i những ci "bởi v" ngng cuồng đng yu của một thời thơ dại.

Cả tới khi mối tnh tan vỡ vẫn xt xa gượng cười, bởi thnh phố tuổi thơ c bao giờ phản bội? 

V trộn vo giấc mơ tuổi thơ, l cơn mộng đời rực rỡ. Sẽ trở thnh nh văn. Sẽ viết một truyện di nối liền được hai thnh phố. 

Cơn mộng đời dẫn ti tm lại Koestler, qua bản dịch tiếng Php, những ngy học Chu Văn An, khi nh trường cn nằm pha sau trường Ptrus K, miếng đất sau trở thnh Trung Tm Học Liệu. Đọc v gần như thuộc lng một số cu văn, để trau giồi ngoại ngữ, thu thập tri thức, tập tnh suy tưởng. Rồi dần d theo tuổi học, tuổi đời, ti lần tới những cu của Camus, con người nổi loạn, những khẩu hiệu lm rung động loi người (B mật của V sản l ci chết của Tư bản, th dụ vậy), những trang nhật k của Roquentin... 

Cng với những cuộc phiu lưu của những tc phẩm lớn ở trong ti, Si-gn trở thnh một sn khấu cho ti đng vai những nhn vật-nh văn. Thnh phố thn yu, một buổi sng đẹp trời bỗng nhường cho một St. Petersbourg thời Dostoievsky với những cầu thang m u, v cậu sinh vin, trong một gc bn tại một tiệm c ph Tầu nơi Ng Su, một mnh đi lại trong giấc mơ vĩ đại, biến đổi thế giới, lm lại loi người.

Hay một London của Dickens, một buổi chiều đầy sương m, ch b Oliver Twist đi lả người, như ti, một ngy trong chuỗi ngy cắp sch đến trường, đm đm lm bồi bn, thời người Mỹ chưa đổ qun o ạt vo Việt Nam. Thnh phố chưa c xa lộ, chưa c cầu Si-gn. V tiệm chả c Thăng-Long nơi ti tối tối bưng xoong mỡ si đổ ln dĩa chả c, nghe tiếng mỡ ku xo xo, chưa biến thnh nh hng Kontiki ở ngay đầu đường Phạm Đăng Hưng, nơi dnh ring cho đm qun nhn Hoa Kỳ.

Ngy mai trời sẽ mưa trn thnh phố Bouville
Demain il pleuvra sur Bouville
(Sartre, La Nause)

i Si-gn, một Si-gn hư tưởng, một Bouville, một London, của ring ti đ!

Koestler, enfin, retrov, cuốn "Le Zro et l'Infini", ti lục lọi cch chuyến đi khng xa, trong mớ sch "k gởi" - một hnh thức mới của sch vỉa h- tại một tiệm pha bn kia cầu Thị Ngh. Ci thiểu số hỗn độn may mắn sống st sau những ngy thng Tư, trở thnh những nạn nhn đầu tin thay con người Si-gn di dầu mưa nắng Trong số những người đang lục lọi quanh ti, c kẻ chỉ t m lật vi trang đầu, tm tn chủ nhn, c thể km theo đ l một lời đề tặng của chnh tc giả cuốn sch. Cả hai đều đ đi xa, vợ con ở nh mang mớ sch kỷ niệm đổi lấy một vi mớ rau, một hai lon gạo.


Gặp lại những nhn vật của Koestler, những nhn vật văn chương cn mang nặng những nt đặc th của nguyn mẫu ngoi đời, những Roubachof suốt đời tắm bằng mu của kẻ khc, kể cả của người yu, bạn b, đến khi chết lại mong trở thnh những Thnh Tử Đạo, đọc lại nhhững cu văn mang sự thực khủng khiếp cn hơn cả những lời nguyền rủa: "Bằng roi vọt chng ta quất ln đm đng đang rn rỉ, bắt họ hướng về hạnh phc chỉ c tnh tương lai v hon ton l thuyết...", ti bỗng nhận ra một điều thật giản dị: Nếu những tc phẩm lớn đều cưu mang trong n bng dng của những tc phẩm lớn khc - một cch no đ Hemingway ch giải Joyce, Camus m phỏng Kafka, r rng Garcia Marquez viết lại Faulkner... - Cũng vậy, những bạo cha chỉ l những bản sao của những bạo cha khc. Staline bắt chước Nron, cả hai đều c tham vọng văn chương, một muốn lm thi sĩ, một muốn ngự sử văn đn, kẻ ban pht giải thưởng văn học. Mao diễn lại tuồng đốt sch, chn học tr. Molotov chỉ mong người đời coi l một Robespierre của Cch Mạng Nga. Người ra lệnh bắn vo sinh vin biểu tnh tại Thin An Mn l một học tr đắc của Chu n Lai, ng ny lại l một học tr đắc nhất của Cch Mạng Php. Polpot đ từng du học ở Paris. Tất cả đều tm đắc một điều: Khng c một cuộc cch mạng no m khng c qu độ. Một cuộc cch mạng khng đổ mu th rất đng ngờ.
Lolita, của một người bạn thn.

Ti gặp K. khi anh từ một trại cải tạo ở miền Bắc về, tại chợ sch pha sau rạp Đại Nam, điểm khng hẹn m gặp của những kẻ chỉ cần nhn lại một cuốn sch cũ l cảm thấy bạn b vẫn cn đủ, Si-gn vẫn l Si-gn. Bẵng thật lu, trước chuyến đi xa chừng nửa năm, ti gặp lại anh, lc ny lm nghề bn sch dạo. Anh thận trọng gh chiếc xe đạp với chồng sch cao ngất ngưởng, vo lề đường, rồi đến bn ti, thường l buổi chiều, tại c ph "B L Chn", cũng một qun đặc biệt vỉa h Si-gn, của một anh bạn xưa thi sĩ. Chủ qun cười cười như để bo chữa cho vai tr mới mẻ của mnh: Qun l khởi đầu của mọi khởi đầu. V khởi đầu, cho d buồn, vẫn cn hơn kết cục vui. (Le dbut mme triste, c'est mieux que la fin heureuse. Cantique des cantiques). Cu ni của anh cn l lời trch mc nhẹ nhng ci tật của ti, khi viết, thường hay lấy một cu của một nh văn nước ngoi lm khởi đầu. Qun, nơi tụ tập của những đứa con hoang đng, d c đi xa chn trời gc bể no cũng nhớ hoi, giống như sự trừng phạt. Qun, Mi Nh Xưa. Si-gn, Si-gn...

Le domicile est suspendu au cou de l'homme
Comme une punition
Alain

 
"Nin học cuối của Lan Hương ở bậc Trung Học, bắt đầu bằng những buổi sng sớm gi lạnh x đẩy tr nhớ ti tm lại H-nội..."

1965, cng với truyện ngắn đầu tay, "Những ngy ở Si-gn", đăng trn tuần bo Nghệ Thuật, ti đ mơ tưởng một truyện di nối liền được hai thnh phố. Lm như cuốn sch nhỏ b c thể xoa dịu ci xấu của cả một miền đất. Thin nhin, mặt hồ, mặt ao... in hằn vẻ khắc nghiệt của số phận từng con người, khiến họ chỉ nhn thấy nỗi khổ đau, chỉ lm cho họ th ght trước khi tm cch yu thương nhau. Lm như những chữ mỏng manh yếu ớt c thể lm sống lại người cha thn yu đ mất tch v tai họa đảng phi ngay những ngy đầu mọi biến động v cũng l ngy đầu mọi khổ đau của một b mẹ cng bốn đứa con, người chị lớn nhất mới 9 tuổi. Người cha mất tch đng ngy 30 tết năm 1945, sau ny mấy anh chị em vẫn lấy mm cơm giao thừa lm mm cơm cng...

Giờ ny, ti chỉ cn nửa giấc mơ. H-nội đ chết trong ti từ lu, cũng như trong một số người thn quen. Thanh Tm Tuyền chắc cũng r điều ny, khi viết xong "Bếp Lửa", nhưng anh cố tnh chống trả sự thật tn nhẫn, trong bi viết khi cuốn sch được ti bản lần cuối tại Si-gn, trước khi lịch sử sang trang: "Ti đ loay hoay, h hục viết một Bếp Lửa khc". (Một H-nội khc, theo ti). Nhưng rồi chnh anh cũng phải giận dữ để cho một nhn vật thốt ln: "H-nội l ci qui g".

H-nội cũng đ chết với Mai Thảo trong "Đm gi từ...": "Ti nhn xuống H-nội. Địa ngục ở đ". 

H-nội chết theo mối tnh đầu. Tnh yu khi đ giống như căn bệnh lc trưởng thnh, l tiếng khc cho đời. Đ cn l nỗi sợ hi đời sống, v mong muốn c một người cng chia xẻ. Nhưng cũng c thể đ chỉ l phản ứng của cơ thể trước sự thay đổi của thời tiết. Đứa nhỏ tuy đ quen với nắng ấm Miền Nam nhưng khng lm sao qun được những đợt gi bấc lạnh buốt. Hnh như bằng những xn xao, những mơ hồ như vậy khi ti viết cho Lan Hương những dng cuối cng: "Anh khng sợ chng ta khng yu thương nhau nhưng chỉ sợ chng ta thương nhau nhiều qu".

 H-nội gi lạnh dần trong ti theo hơi ấm tot ra từ hai bn chn của đứa em trai, chuẩn y Nguyễn Quốc Sĩ, sĩ quan kha 23 Thủ Đức, biệt phi tiểu đon Địa Phương Qun canh giữ phi trường Sc Trăng, tử trận ngy 23 thng 11 năm 1967, trước biến cố Mậu Thn một năm, sau khi ra trường chưa đầy 7 thng, chưa kịp lnh lương theo đng cấp bậc. Chưa kịp ghi địa chỉ cấp bo thn nhn. Mấy người sĩ quan cng đơn vị chỉ nghe ni Chuẩn y c một người anh lm cng chức Bưu Điện tại Si-gn, ngoi ra cn viết văn, viết bo. V ti biết tin em ti tử trận qua tờ cng lệnh gởi tới Đi Pht Thanh Si-gn, nơi ti thỉnh thoảng gởi bi cộng tc, v qua hệ thống điện đm nội bộ, giữa hai Đi V Tuyến Điện Sc Trăng-Sign, trong căn phng kế bn văn phng ti lm việc. 

Trong những giờ pht th lương ngồi bn xc đứa em tại nh hội Thị X Sc Trăng, nghe những người lnh cng đơn vị của đứa em kể lại những giy pht cuối cng của người chỉ huy, nhn hai hng nến, l quốc kỳ, vin sĩ quan đứng cứng người như pho tượng trước chiếc quan ti trong kẽm, ngoi gỗ, ti c cảm tưởng đứa em đ đem cng với n gim ti tất cả những kỷ niệm cn st lại về một thnh phố đ c lần hai anh em cng rời bỏ: H-nội maudit!
 

1958. Học xong Trung học ti thi v Trường Quốc Gia Bưu Điện vừa mới được thnh lập sau một năm ln la lm quen ci khng kh đầy nao nức của tương lai như đang giục gi ở ngay đầu ng tư của cuộc đời, ở đại giảng đường Đại Học Khoa Học. Bạn thử tưởng tượng một học sinh ngho, sống chui rc ở cuối con hẻm Đội C, Ph Nhuận, nơi đm người ngho khổ bm quanh thnh phố, khi chiến tranh chưa dồn dập đem những tiện nghi đến tận giường ngủ, x bếp, rồi lấy đi một số người thn, quanh năm chỉ biết xi đn dầu, uống nước giếng. Đm thanh nin, ngoi những lc tự an ủi lẫn nhau bằng những mối tnh tưởng tượng, bằng những tiếng ht nhi theo giọng t Tr n, Trần Văn Trạch quanh cy đn ghi ta bn cạnh giếng nước, vo những lc con xm sau một ngy mệt lả, mặc tnh cho bng đm v muỗi đi hnh hạ; buổi sng chỉ cn cch ko nhau ra mấy dẫy nh lụp xụp, mặc tnh ngắm ngha mấy c gi họ vẫn thường trầm trồ, mỗi lần thong thấy bng. Cc c lc ny xắn quần cao, thoăn thoắt giữa đm rau muống xanh um phủ kn mấy vũng nước đen ngm, nguồn lợi thứ nh sau mấy ao c, một nơi chốn hẹn h khc nữa của cc c cậu choai choai, v của đm con nt; bỗng một ngy đẹp trời, thấy như Alice lạc vo xứ thần tin, lạc vo trường Đại Học Khoa Học. 

Phở hồi đ ba đồng một t. Tiền ng Diệm, như sau ny người dn Si-gn vẫn thường xut xoa, tiếc nhớ một hong kim thời đại khi chưa nếm mi Giải Phng, v tệ hơn, mi Cộng Sản, thảm hơn nữa, Cộng Sản Bắc Việt. Những buổi sng hiếm hoi trong ti c mấy đồng bạc cắc b Trẻ thương tnh giấu giếm cho, nhn bữa trước bn hết mấy mn đồ xi cho mấy c gi, mỗi lần đi chợ Ph Nhuận, sau khi mua mớ rau, con c, vẫn thường xm quanh ci mẹt của b gi Bắc Kỳ, mn m chiếc vng m no, chiếc c r hnh tri tim, cy lược lưỡi liềm, tấm gương bầu dục pha sau c hnh mấy nghệ sĩ cải lương... ti c cảm tưởng cả con hẻm, khu phố cũng xn xao cng ti qua những hương vị buổi sng của n: T phở nơi đnh lng Ph Nhuận, trong hơi phở c cht hiền từ của khi nhang, của những lời cầu khấn, mấy b mấy c đi chợ tiện thể gh đnh lạy Phật v dng điểm tm. Dĩa bnh ướt của c gi trong xm với đi quang gnh lc no cũng lao về pha trước, chỉ chậm lại nơi đầu con hẻm mươi, lăm pht rồi lại tất tả chạy quanh xm. C bữa d đ chạy vội từ nh, khi ra tới nơi chỉ cn kịp nhn thấy một nửa bng dng cng cử chỉ quen thuộc của c cn nn lại pha sau lưng đn gnh. Khi đ đi lm, c lương thng, c nh ở, do cơ quan cấp, bị dng đời x đẩy khng cho ngoi cổ nhn lại con hẻm xưa, c những buổi sng chạy xe vng vng đuổi theo dư m ngy thng cũ, biết đu cn st lại qua dĩa bnh cuốn Thanh Tr, nơi con hẻm đường Trần Khắc Chn, khu Tn Định. Thứ bnh cuốn mỏng tanh, khng nhn, chấm nước mắm nhĩ mu mật, cay x vị ớt bột, km miếng đậu phụ nng hổi, dn tan, miếng chả quế, gi lụa. Chủ nhật đổi mn bn thang dậy mi mắm tm, khi đ no n vẫn cn thm thuồng cht thơm tho của đi ba giọt c cuống đầu tăm. Nhn bước đi của thời gian, của thnh phố trong cơn tuyệt vọng chạy đua với chiến tranh, trong nỗi hối hả đi tm ng chủ đch thực, sau những ng chủ thuộc địa, thực dn cũ, thực dn mới... cuối cng khm ph ra chnh đ l kẻ th... Nhn bước đi thời gian trn khun mặt xinh tươi của mấy c con gi b chủ tiệm, mới ngy no cn tranh ginh đồ chơi, cn tị nạnh đn đẩy nhau trong việc phục vụ khch, by giờ đ biết đỏ mặt trước mấy cậu thanh nin. Tự nhủ thầm hay l tới 79 đợi một t phở đặc biệt sau khi len lỏi qua cc dẫy bn chật cứng thực khch, cố tm một ci ghế trống. Hay tới qun b Ba Bủng để rồi lưỡng lự, giữa một t bn ốc; cố tm lại hnh bng con ốc nhồi ngy xưa, tại một vng qu của xứ Bắc Kỳ xa lơ xa lắc, chỉ muốn qun đi, chỉ muốn chối từ nhưng cuối cng khm ph ra, trong đy su m u của tm hồn, của tiềm thức, của qu khứ, hiện tại, tương lai, của hy vọng, thất vọng, của hạnh phc, khổ đau... vẫn c một con ốc nhồi ẩn nu dưới mớ bo trn mặt ao đầy vng; giữa một t bn riu, hay một t bn chả thơm phức vẫn cn cht dư vị chợ Đồng Xun, mới ngy no được về H-nội ăn học. i tất cả, chỉ v thm nghe cho được ci m thanh ấm p của mấy đồng bạc cắc reo vui suốt con hẻm Đội C, B Trẻ cho, ngy no, ngy no... 

B Trẻ, vợ một người em ng Ngoại, khi cn con gi nổi tiếng đẹp, thng minh, học giỏi, được ra tỉnh học, đột nhin bị gia đnh gọi về qu gấp. B đ đnh vi dập giấc mơ trở thnh c gio, để đi lấy chồng, đng ra l để lm vợ thế cho b chị ruột, vợ ng Nghị, lc đ bệnh nặng nằm chờ chết. Để nui nấng, dạy bảo đứa con gi cn đang ẵm ngửa của b chị, đng ra, để giữ mớ của cải bn chồng khng cho lọt ra ngoi, đng hơn, khng rớt tới đm con của mấy b vợ trước.

Sự hy sinh của b khng được đền đp. C con gi sau ny vẫn thường tỏ ra hỗn ho, rằng b sống nhờ của cải, tiền bạc của mẹ ruột c ta, chưa kể nỗi ganh tỵ, sau biến thnh hận th, rồi được Cộng Sản cho php biến thnh nợ mu của mấy c cậu thuộc đời vợ thứ nhất, thứ nh. Họ tố bố địa chủ hm hiếp mẹ nng dn, tố mẹ ghẻ, ngoi tội hnh hạ đnh đập con chồng, bc lột cng sức lao động, ngoi ra cn thm tội giấu giếm ti sản, tiền bạc, của cải... B Trẻ cuối cng may mắn đem đứa con trai độc nhất, ng chồng, c con gi b chị xuống được Hải Phng, rồi vo Nam.

ng Nghị, tướng người cao lớn, mấy đời vợ, mấy dng con, khng kể con rơi con rớt, con lm phước. B Trẻ kể cho ti nghe về một cặp vợ chồng hiếm hoi, đ nhờ vả ng. V đứa con gi, kết quả của mối tnh "thả cỏ", của một bữa rượu say sưa bn mm thịt cầy trong lc người chồng giả đ mắc bận đi ra bn ngoi, đ bị cm ngay từ lc lọt lng. Nghe b kể, ti mơ hồ nhận ra nỗi thất vọng của một người đn b đ hy sinh một cch v ch tuổi trẻ, nhan sắc, sự thng minh v lun cả lng tốt, tnh vị tha của nnh. Cậu H. v khng thể l đứa con của hạnh phc, cho nn khng được thừa hưởng tnh thng minh của người mẹ, vc dng cao lớn của người cha, nhưng vẫn giữ nguyn được truyền thống của những người đn ng trong họ, lun coi người đn b l chủ trong gia đnh. Cậu lun tỏ ra bất lực trước người chị cng bố khc mẹ, một c gi tuy chưa đến tuổi lấy chồng m đ l gi gi. Những lần bị đay nghiến hnh hạ qu mức, cậu chỉ phản ứng bằng cch đập đầu vo tường. m thanh của sự nhẫn nhục khng chịu dừng lại ở ngưỡng cửa chiến tranh: Trong những năm miền Nam ngy đm bị Thần Chết ro đi mạng, cậu H. đ p dụng kh giới hữu hiệu nhất m cậu c, l tự hnh xc để được hon dịch. Cậu nhịn ăn, nhịn ngủ, uống c ph đen đậm đặc, cố lm cho xuống cn, phổi c vết nm... Khng chịu ngừng lại m cn vượt xa hơn nữa, tới miền đất của phc phận, nghiệp duyn: Cuộc sống gia đnh hạnh phc những năm sau 1975, theo B Trẻ, l do Đức Phật đ hiểu thấu nỗi khổ đau, lng ăn chay, niệm Phật của b, nhưng ti cho rằng Ngi đ bị những tiếng đập đầu binh binh của cậu H. lm giật mnh, nhn xuống ci đời trọc ny. 

Ti viết dưới nh sng của một ngọn nến: Si-gn. 

28.3.1966. "Ti đột nhin nhận ra khun mặt thảm hại của tnh yu". i chao, ti đ c lần viết về ci cảnh thất thểu dưới mưa chạy theo một c b con nơi đường Cộng Ha, trước cổng trường Đại Học Khoa Học, v ci cảm gic giận dữ, mệt mỏi theo ti hoi, cn dai dẳng hơn cả mối tnh. 

Hy viết về Si-gn cho chẳng ring ai m cũng l cho tất cả mọi người. Hy viết về một thnh phố trong cơn hối hả tm một người thn tưởng đ mất tch, cuối cng đ mất gần như tất cả những đứa con thn yu cn lại. Hy viết về một thnh phố tưởng như nng nổi tạm bợ, tưởng như lc no cũng muốn c tất cả, muốn sống một lần, ngay lập tức, ngay tại đy... nhưng c khả năng cảm ha, biến đổi tất cả những con người đ từng sống trong n, thnh những tn đồ của một thứ đạo gio, đạo Miền Nam, đạo Si-gn. Hy viết về những bạn b thn yu, đ lang thang nơi chn trời, đ nằm su dưới đy mồ biển cả, nơi rừng su nước độc, đ thất lạc... m địa chỉ cuối cng cn giữ được: Si-gn. 

NQT 

Ch thch: Được viết tại trại tị nạn Sikiew, Thi Lan. Lần đầu xuất hiện trn bo Lng Văn, Canada (năm 1993, hnh như vậy)

(Source : Tin Van

www.tanvien.net )

 


 

trang nguyễn quốc trụ

art2all.net