VĂN HỮU số 36

 

  Xuân 2017

 

 

CON SÁO BẠC LIÊU

 Phan Ni Tấn

                        

                                       Nhớ nữ nghệ sĩ Út Bạch Lan

 

Ông T.V. Lai có lần hỏi tôi về nguồn gốc bài Lư Con Sáo Bạc Liêu, tôi cứ loay hoay hoài không biết trả lời ngay sao cho ổn thỏa. Có lẽ như vầy.

 

Ba tôi là một nghệ sĩ cổ nhạc, kéo vĩ cầm mùi rệu. Gốc gác bên Nội tôi mấy đời sinh sống làm ăn trên cuộc đất Cần Giuộc, thuộc miền Tây Nam phần. Nhưng đến thế hệ của Ba tôi, khi lớn lên thời thế đẩy đưa, ông đă trôi giạt ra tận ngoài Huế lập gia đ́nh, một thời gian sau lại tấp lên cao nguyên Daklak, tỉnh Ban Mê Thuột. Thuở đó, thập niên 1930 - 40, Ban Mê Thuột là chốn ma thiêng nước độc, khỉ ho c̣ gáy, ít có người Kinh đặt chân tới xứ này. Tại đây, Ba Má tôi lập nghiệp, sinh con đàn cháu đống cho đến cuối đời.

 

 

 

Tôi c̣n nhớ mỗi lần gánh cải lương Thanh Minh Thanh Nga của Út Bạch Lan - Thành Được đi lưu diễn khắp nước ghé lên Ban Mê Thuột, có dịp Ba tôi vẫn hay mời các nghệ sĩ này về nhà đờn ca cải lương hoài cổ linh đ́nh. Sân khấu là nền nhà, nên không ai cần phải xênh xang áo măo, diệu vơ dương oai, ra tuồng ra tích; chỉ việc ngồi bệt xuống chiếu quanh mâm đồ nhậu mà ca ngâm với dàn đờn ca tài tử sành nghề gồm guitar cổ nhạc (phím lơm), đờn ḱm, đờn tranh, nhị hồ, vĩ cầm, song lang v.v... Đó là cuối thập niên 1950.

 

Ba tôi vốn sống bằng nội tâm nên về sau càng lớn tuổi ông càng thâm trầm ít nói, cây vĩ cầm cũng vắng tiếng. Biến cố tháng 4/75 mất nước tan nhà. Ba tôi buồn. Thỉnh thoảng những đêm rằm ngắm trăng bên ly rượu đế, nhă hứng Ba tôi lấy đờn ra kéo. Ngón đờn thiện nghệ, mùi mẫn trở nên nỉ non, uốn éo, năo nùng. Sau này đi đoàn tụ Má tôi đem theo cây vĩ cầm của ông như một kỷ vật, bà nói Ba tôi chết v́ bệnh buồn.

 

Ngoài ra, chú Năm tôi, rồi chú Sáu (mắc thêm cái nghiệp làm thơ), chú Lai Anh, chú Út đều là những người có máu nghệ sĩ, đă một thời đ́nh đám cầm ca. Qua thế hệ thứ hai, anh Hai tôi chuyển qua tân nhạc chuyên về độc tấu Tây ban cầm nhạc cổ điển Tây phương. Trừ chú Út, c̣n những vị vừa kể trên đă tuần tự ra người thiên cổ. Có lẽ, một gịng dơi nghệ sĩ như vậy, lại thêm núi rừng cao nguyên heo hút cũng đủ thẳm thấu hồn tôi một chút ǵ là sầu là cảm, một chút ǵ gọi là liên quan tới lănh vực tân, cổ nhạc chăng?

 

Bạc Liêu là cái nôi của dân ca miền Nam, quê hương của câu vọng cổ đầu tiên ra đời. Bản Dạ Cổ Hoài Lang do nhạc sĩ Cao Văn Lầu sáng tác năm 1918, kể về tâm t́nh người vợ nhớ chồng xa quê lúc đêm về. Sau này, khi tôi viết bài Lư Con Sáo Bạc Liêu trong đó có một đoạn vọng cổ do tôi cải biên không muốn để cho con sáo của tôi xổ lồng bay xa tới Mỏ Cầy, Bến Tre hay Rạch Giá, Hà Tiên, hoặc Sóc Trăng, Cà Mau..., mà chỉ bay quanh quẩn ở xứ cơ cầu mà thôi. Hơn nữa, năm 1970 có lần tôi đi ngang qua Bạc Liêu nh́n thấy vài mái lều tranh cằn cỗi, xiêu tó, trơ trụi trên g̣ đất quanh là ruộng muối không một bóng người; trên trời th́ mây ch́ ảm đạm dọc ngang, dưới đất th́ sắt se gió mặn. Cái cảnh hắt hiu sầu thảm đó của Bạc Liêu đă ăn sâu vào tâm trí tôi cho tới tận bây giờ.

 

Về sau, trong cuốn băng h́nh Chúng Ta Đi Mang Theo Quê Hương của Trung Tâm Thúy Nga, tôi bồi hồi thấy lại con người và sông nước Bạc Liêu sau gần 30 năm xa cách. Nh́n h́nh ảnh những nghệ sĩ ca múa trông giống như một phó bản của Ba tôi và các nghệ sĩ cổ nhạc thời trước. Những bản cổ nhạc theo các điệu Kim tiền, Lưu thủy, B́nh bán vắn, Nam xuân, Nam ai... của Ba tôi và các nghệ sĩ diễn tấu xưa kia đă âm thầm đọng lại, vun bồi trong tôi để ngày nay biến thể thành điệu nhạc Lư Con Sáo Bạc Liêu. Rồi mỗi lần nghe lại bài này qua giọng hát Phi Nhung, Hương Lan, Tâm Đoan, Ngân Huệ, Trung Hậu, Duy Trường, Thoại Mỹ, Quang Hiếu, Lư Ngọc Thu... tôi đều mang một mối cảm hoài. Sau này ở bên nhà nhiều người cũng thích hát bài này, cũng có vài nghệ sĩ sáng tác thêm phần cổ nhạc giao duyên.

 

Cuối cùng, tôi như thấy ḿnh từ một phương trời xa thẳm bôn ba trở về quê xưa. Từ miền châu thổ sông Cửu Long ngược lên phố núi, đứng trước căn nhà xưa, nơi tôi thường nép ḿnh ngoài cửa lắng nghe tiếng vĩ cầm mùi rệu của Ba tôi, ngón đàn ḱm của chú Sĩ, tiếng guitar cổ nhạc của cậu Năm Bé, tiếng nhị hồ của chú Hiếu ḥa cùng giọng hát của danh ca Thành Được và nữ nghệ sĩ Út Bạch Lan.

 

 

Ngày nay tất cả chỉ c̣n lại dư âm. Trừ Thành Được, tất cả, họ đă hóa thành gió bụi, từ lâu lắm. Riêng nữ nghệ sĩ Út Bạch Lan, sau hơn 60 năm miệt mài trên sân khấu cải lương, ngày 4-11-2016, như con sáo xổ lồng đă bay vào thiên cổ. Hầu như bà dành hết cuộc đời ḿnh cho nền cổ nhạc miền Nam đến hơi thở cuối cùng. Bà mất đi nhưng tiếng hát ngọt ngào, êm dịu của bà, dù đă ngót 60 năm, tôi nghe như vẫn c̣n đọng lại đâu đó trên nền nhà năm xưa của Ba Má tôi.

 

Ngậm ngùi nhớ tới bà mà thương cho t́nh trạng sân khấu cải lương không c̣n đất sống. Nền cổ nhạc có từ năm 1917 đến nay đă tṛn một thế kỷ đang lâm vào cảnh suy tàn. Dù sao, trong cái buồn cũng có cái may, v́ nghệ thuật cải lương vẫn c̣n những hậu duệ không kém những bậc tài danh năm xưa, như Kim Tử Long, Hương Lan, Ngọc Huyền, Thanh Ngân, Tài Linh, Vũ Linh, Vũ Luân, Thoại Mỹ, Quế Trân... Ngày nay, những nghệ sĩ này không c̣n sân khấu lớn để diễn, nhưng giọng ca mùi của họ vẫn văng vẳng đâu đó ở nơi đời này.

 

Tôi cũng thích thưởng thức vọng cổ với dàn đờn ca tài tử sau này diễn ra trong các quán lá, trên sàn nhà, ngoài vườn cây, bên con rạch hiền ḥa. Có điều, giữa không gian nghệ thuật dân dă như vậy, cho dù họ hát thật mùi, đờn thật hay nhưng nghe ra giọng ca giọng đờn của họ có vẻ lầm lũi, bùi ngùi, hụt hẫng làm sao. Họ như những tiếng dế canh thâu rả rích gọi buồn.

 

Những sinh hoạt nghệ thuật truyền thống như vậy, những ấn tượng âm thanh như vậy lâu dần đă thấm nhuần vào kư ức thính giác của tôi, để rồi tuần tự tôi viết ra các điệu nhạc có âm hưởng dân ca, cổ nhạc miền Nam như Lư Con Sáo Bạc Liêu, Phải Ḷng Con Gái Bến Tre, Con Sáo Thứ Ba Biển, Con Sáo Rạch Giá, Tay Vịn Cần Thơ, T́nh Má Hậu Giang, Lư Ngược Ḍng, Nhớ D́a Miệt Thứ…

 

Phan Ni Tấn

 

_________

 

Mời nghe :

 

Dạ cổ hoài lang - Cao văn Lầu - Hương Lan ca

 

Lư con sáo Bạc Liêu - Phan Ni Tấn - Công Hiếu

 

 

 

 

vanhuu08@yahoo.com

 

Trang Văn Hữu

 

 

 

art2all.net