TRẦN DZẠ LỮ

 

 

HỒI ỨC

DỌC ĐƯỜNG VĂN NGHỆ CỦA TÔI

 

PHẦN 18 - Ở SÀIG̉N



LÊ NGỘ CHÂU. CHỦ NHIỆM TẠP CHÍ BÁCH KHOA
Trước khi nói về sự gặp gỡ và giao t́nh của tôi và ông Lê Ngộ Châu tôi trích lại bài viết của anh Đặng Tiến, nhà phê b́nh văn học:


Người điều hành tạp chí Bách Khoa
Nhà báo Lê Ngộ Châu, người điều hành tạp chí Bách Khoa vừa qua đời ngày 24.9 tại Thành phố HCM. Nhân dịp này, Đặng Tiến nhắc lại vai tṛ của ông và của tờ tạp chí có nhiều đóng góp lớn lao cho đời sống văn hoá miền Nam trước 1975
 

Lê Ngộ Châu, 160 Phan đ́nh Phùng
Đặng Tiến
 

Nhà báo Lê Ngộ Châu, điều hành tạp chí Bách Khoa tại Sài G̣n trước 1975, đă qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 24 tháng 9 năm 2006 vừa qua, thọ 83 tuổi.


Ít người biết đến tên Lê Ngộ Châu v́ ông không viết sách, viết báo, chỉ âm thần phụ trách ṭa soạn tạp chí Bách Khoa trong non hai mươi năm. Nhưng đa số những người làm văn học tại Miền Nam trước đây đều biết và quư mến, thậm chí chịu ơn ông dẫn dắt. Muốn hiểu t́nh cảm sâu đậm đó, phải biết Bách Khoa không những là tạp chí có đời sống lâu dài nhất (1957-1975), mà c̣n có những đóng góp lớn lao cho đời sống văn hóa Miền Nam thời đó.
 

Nhà văn Vơ Phiến là người hợp tác chặt chẽ với Bách Khoa suốt thời gian này, đă nhận định chính xác :


« Bảo tờ Bách Khoa thành công là không phải chỉ nghĩ đến cái tuổi thọ của nó mà thôi. Tuổi thọ dắt theo một số ưu điểm khác. Người ta nhận thấy Bách Khoa qui tụ được đông đảo cây bút thuộc nhiều thế hệ kế tiếp nhau ; nó phản ảnh các chuyển biến của văn học qua nhiều giai đoạn; nó lưu lại một khối lượng bài vở lớn lao và giá trị, một kho tài liệu cho việc t́m hiểu cuộc sống của Miền Nam trên nhiều phương diện : kinh tế, văn hóa, chính trị v.v… Trên Bách Khoa không phải chỉ có thơ văn, mà có cả những khảo luận về văn học, sử học, ngữ học, triết học, tôn giáo, hội họa, âm nhạc… ; như thế không những trên Bách Khoa có những t́m ṭi về nguồn gốc dân tộc, về các vấn đề của văn học cổ điển nước nhà chẳng hạn, mà c̣n liên tiếp có những giới thiệu các trào lưu tư tưởng Âu Tây mới nhất lúc bấy giờ : tiểu-thuyết-mới, hiện tượng học, cơ cấu luận v.v….


Cũng như tờ Văn, Bách Khoa là một tạp chí dung ḥa rộng răi mọi khuynh hướng.


Không có chủ trương « văn nghệ cách mạng » cũng không chủ trương « vượt thời gian », nó đăng bài của các lăo thi sĩ tiền bối Đông Hồ, Quách Tấn, Vũ Hoàng Chương, lẫn truyện của Thanh Tâm Tuyền, Trùng Dương… Về mặt chính trị, sức dung ḥa của nó khiến có lần Nguyên Sa nói đùa : Bách Khoa là một vùng xôi đậu. Nó đón nhận cả Nguyễn văn Trung, Nguyễn Ngọc Lan, Vũ Hạnh, lẫn Vơ Phiến, Vũ Bảo…
» (Văn học Miền Nam, Tổng Quan, 2000, tr. 239).


Nguyên Sa dùng chữ « xôi đậu » không nhất thiết là nói đùa. Ở một nơi khác, ông có viết « Bách Khoa với đời sống lâu dài không bị xếp vào hàng ngũ báo nhà nước » (Bách Khoa, số kỷ niệm 14 năm, 15-1-1971). Lời này bổ sung cho lời kia, và nói lên một sự thật kỳ lạ : Bách Khoa, nguyên ủy là của hội Văn Hóa B́nh Dân, một hội đoàn trực thuộc văn pḥng chính trị của Ngô Đ́nh Nhu, do Huỳnh văn Lang chủ tŕ ; hội này cai quản những trường Bách Khoa B́nh Dân, do đó có tên báo Bách Khoa, c̣n gọi là Bách Khoa B́nh Dân.


Huỳnh văn Lang là bí thư Liên Kỳ Nam Bắc Việt Nam của đảng Cần Lao mà Ngô Đ́nh Nhu làm tổng bí thư. Năm đầu, 1957, ông Lang điều khiển tờ báo, viết bài về kinh tế khi Phạm ngọc Thảo viết về quân sự, chính trị ; 1958 ông Lang đi tu nghiệp ở Mỹ, giao Bách Khoa cho Lê Ngộ Châu điều hành ; năm 1963 ông Lang bị bắt v́ tội kinh tài cho chế độ Diệm, th́ Lê Ngộ Châu tiếp tục nhiệm vụ, anh em thường gọi là Lê Châu. Nhưng báo vẫn đứng tên Huỳnh văn Lang cho đến tháng 2-1965, báo phải đổi tư cách pháp nhân, lấy tên Bách Khoa Thời Đại, do Lê Ngộ Châu đứng tên chủ nhiệm, và đến tháng 1-1970, lấy lại tên Bách Khoa.


Với gốc gác như vậy mà Bách Khoa được xem như là báo « xôi đậu », không bị xếp vào hàng ngũ « báo nhà nước » như Nguyên Sa ghi lại, và đóng góp lớn lao với đời sống văn hóa như Vơ Phiến nhận định, là nhờ công lèo lái của Lê Châu.


Nguyên Sa trong bài báo đă dẫn, đă mô tả một buổi họp ṭa soạn, tại Ngân Hàng Quốc Gia, khoảng 1957 : « bàn căi về tờ Bách Khoa đă diễn ra sôi nổi. Lê Châu mặt trắng ngồi lặng lẽ, ít nói, hiền ḥa. Thỉnh thoảng anh cất lời, toàn những lời nhẹ nhàng, vừa phải, nghiêm túc, không gây sóng gió nào ». Đúng là h́nh ảnh Lê Châu. Về mặt ứng xử hằng ngày, th́ Vũ Hạnh có lần tập Kiều : «ở ăn th́ nết cũng hay, ra điều ràng buộc th́ tay cũng già ». Đúng là Lê Châu.


Nhờ đức tính kín đáo, ḥa nhă, Lê Châu đă tập hợp không những trên mặt báo nhiều khuôn mặt khác biệt, thậm chí trái ngược về hoàn cảnh, tính t́nh lẫn chính kiến, mà c̣n quy nạp được nhiều bè bạn đến từ những chân trời khác nhau, trong đời sống cụ thể hằng ngày.


Khi được tin Lê Châu mất, tôi có điện thư cho nhà văn Trần Hoài Thư, anh trả lời là đă được Lữ Quỳnh điện thoại thông báo: cả hai cùng ḷ Bách Khoa. Anh kể : ḿnh là quân nhân, từ Cao Nguyên về Sài G̣n, hẹn với người yêu, vốn là độc giả hâm mộ, từ Lục Tỉnh lên, tại ṭa soạn Bách Khoa, 160 Phan đ́nh Phùng. Sau đó hai người thành vợ thành chồng. Trụ sở Bách Khoa là nơi hẹn và là hộp thư ; chuyện Trần Hoài Thư, lúc ấy dường như c̣n kư Trần Qúy Sách, là chuyện t́nh chính đáng, c̣n những quan hệ linh tinh, bay bướm của các nhà văn, nam và nữ, th́ hằng hà sa số. Nhưng Lê Châu không bao giờ kể.


Bây giờ th́ anh vĩnh viễn im lặng.


Với nhiều bạn bè, dù là thân thuộc, Lê Châu vẫn là niềm bí ẩn lớn lao giữa cơn gió bụi của thời đại.


Đặng Tiến
Orleans, 27/9/2006


Như bài viết của anh Đặng Tiến, Ông Lê Ngộ Châu đă quy tụ được nhiều cây bút tài hoa thời ấy nhờ tính t́nh ḥa nhă, vui vẻ và nhất là rất quư trọng hai chữ NHÂN VĂN. Tôi cũng là một cộng tác viên thường xuyên từ năm 67. Nhưng cũng phải đến năm 1973 tôi mới đặt chân đến ṭa soạn tạp chí BÁCH KHOA. Ṭa soạn ở 160 Phan Đ́nh phùng ( nay là Nguyễn Đ́nh Chiểu). Nơi đâyđược gặp ông bà Lê Ngộ Châu trong niềm vui nhân ái. Ông rất điềm đạm. Bà Châu th́ dịu dàng nhân hậu. Nơi đây, tôi cũng gặp cây bút trẻ tài hoa thời ấy là Vô Ưu ( Ngô Thị Kim Cúc ) và ông Châu cũng có con mắt xanh nên rất ưu ái nhà văn nữ nầy. Đặc biệt là tôi đă gặp cả hai anh Vơ Phiến và Vũ Hạnh. Hai nhà văn tuy có chính kiến khác nhau nhưng khi ngồi lại ở đây thấy họ rất chan ḥa. Điều nầy cho thấy văn chương đă xóa nḥa khoảng cách, biên giới… Ṭa soạn Bách Khoa cũng là chiếc cầu nối để nhà văn lăng tử Trần Hoài Thư nên vợ nên chồng với chị Yến ở tận Tây Đô. Tuổi thọ của tạp chí Bách Khoa rất dài ( 1957-1975). Tiếc là sau 75 phải đ́nh bản. Thỉnh thoảng tôi có đến thăm ông bà khi Vô Ưu gặp và nhắc tôi: Hăy đến 160 Phan Đ́nh Phùng. Và rồi ông Lê Ngộ Châu cũng về Trời…Một người sống trải ḷng như thế tôi luôn cầu mong ông bên kia cơi vĩnh hằng thường lạc…


Trần Dzạ Lữ

 


H́nh 1: Lê Ngộ Châu ,chủ nhiệm tạp chí Bách Khoa
 

 

H́nh 2: Thơ Trần Dzạ Lữ


 

Xem tiếp Phần 19


 

 

trang Trần Dzạ Lữ

art2all.  net