Trương Văn Dân

 

 

Thiện Mỹ

CƠI NHÂN SINH TRONG

MILANO SÀI G̉N, ĐANG VỀ HAY SANG?

CỦA TRƯƠNG VĂN DÂN

 

( Nhà Xuất Bản Tổng Hợp tp HCM- 10-2018)


          Không hiểu tại sao, khi nghĩ về Cơi nhân sinh trong tập truyện ngắn & tùy bút Milano Sài G̣n, đang về hay sang? của Trương Văn Dân, tôi lại nhớ đến ca khúc nổi tiếng “Một Cơi đi về” của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Bởi trong Milano Sài G̣n, đang về hay sang? ẩn chứa rất nhiều suy tư đầy tính triết luận của Trương Vân Dân về thân phận con người trong cơi nhân sinh và tất nhiên trong đó, không thể không có những ưu lo về cái chết. Song, nếu ở Một cơi đi về của Trịnh Công Sơn hướng con người suy tư về cơi chết th́ ở Milano Sài G̣n, đang về hay sang? của Trương Văn Dân không chỉ nói về cái chết, về cơi hư vô trong phận số con người mà c̣n luận bàn về sự sống trong cơi nhân sinh mà trong cảm quan của một nhà khoa học viết văn anh nhận ra ở đó đang chứa đầy những bất ổn, bất an, bất toàn… đang ŕnh rập để cướp đi những khoảnh khắc hạnh phúc nhỏ nhoi của con người, được mệnh danh là đang sống trong một xă hội hiện đại của thời công nghiệp 4.0.

Là một nhà khoa học chuyên nghiên cứu về hóa, sinh, lại đam mê sáng tác văn học, nên cảm quan sáng tạo luôn hiện hữu và dày xéo tâm hồn Trương Văn Dân là nỗi đớn đau trước sự tàn phá môi trường sống của con người từ những “phát kiến” được phủ một lớp vỏ danh từ gọi là “văn minh”, “hiện đại” nhưng ẩn chứa trong đó là những điều phi nhân bản và thường chỉ phục vụ cho mưu cầu “kiếm tiền” của những nhóm lợi ích nhưng luôn nhân danh những điều lớn lao. Đó cũng là điều luôn ám ảnh tâm thức người đọc khi đến với cơi nhân sinh trong sáng tác của Trương Văn Dân mà chính mỗi chúng ta cũng là một nạn nhân đang vẫy vùng trong đó. Ta hăy nghe anh chia sẻ: “Văn minh hiện đại là tăng áp lực lên mọi người và dồn nhau vào một không gian sống chật hẹp thiếu cây xanh, đầy khói bụi ô nhiễm” (tr.83) Vậy mà, trong cái không gian chật hẹp ấy tưởng như con người xích lại gần nhau hơn, chia sẻ yêu thương nhau hơn. Nhưng không, chính trong cái không gian chật hẹp ấy sự hiện hữu của nền văn minh công nghệ qua những phương tiện thông tin hiện đại như điện thoại thông minh lại là nguyên nhân chia cắt sự gắn bó giữa con người trong cuộc đời thực, để họ chỉ c̣n gặp nhau trong thế giới ảo mà “lưỡi dao công nghệ thông tin đang cắt ĺa con người khỏi không gian xung quanh ḿnh. Nó phá hủy sợi dây liên kết giữa con người với thế giới thực tại. Bao người đang trở thành “nô lệ” vào chiếc smartphone mà không hay biết” nên những cuộc hội ngộ giữa con người kể cả những người bạn chí cốt sau mấy chục năm cũng là một “Cuộc hội ngộ câm” (tên một truyện ngắn của TVD). Phải chăng những “cuộc hội ngộ câm” mà Trương Văn Dân nói đến đă giết chết dần cảm xúc của trái tim con người trong cơi nhân sinh của thời kỳ được gọi là “công nghiệp hóa, hiện đại hóa”. Tôi rất tâm đắc về tính biểu tượng của h́nh ảnh “cuộc hội ngộ câm” mà tác giả đă khái quát. Cuộc “hội ngộ câm” ấy, hiện nay đă xâm nhập vào cuộc sống của từng gia đ́nh, từng cộng đồng và tất nhiên nó như một thứ dịch bệnh đang làm giá băng tâm hồn con người, khiến con người dù đang ở cạnh nhau, thậm chí ở trong nhau mà vẫn hững hờ với nhau. Sự cảnh báo của nhà văn về căn bệnh “hội ngộ câm” này, v́ thế là một cảnh báo đầy tính nhân bản. Và những trăn trở về sự tàn phá của con người với môi trường sống qua cảm nhận của Trương Văn Dân, c̣n thể hiện trong các bài viết Khi c̣n chiến tranh là c̣n hy vọng, Thiên đường và địa ngục… mà trong nhăn quan của anh, sự độc tôn nền văn minh vật chất là căn nguyên đang làm tha hóa con người. Bởi theo Trương Văn Dân “Nếu sống chỉ chạy theo vật chất là sai lầm. Hạnh phúc là sống b́nh an. Có lẽ v́ thế mà nhiều nước đang xét lại sự phát triển của ḿnh và nghiên cứu kinh sách Phật giáo và triết học phương Đông” (tr.52). Và để có cuộc sống an lành này tác giả khuyến cáo: “Thế giới này cần tạo một cuộc cách mạng mới. Mục đích là bỏ nguồn năng lượng dựa vào nhiên liệu hoá thạch và triệt để sử dụng năng lượng tái tạo trong thế kỷ XXI (…) trí tuệ nhân loại phải hướng về điều này thay v́ làm điện thoại di động, TV, Xe hơi, Computer… đời mới. Và đây mới là sự thách thức cho tương lai.” (tr.53) Và khi càng trăn trở, dằn vặt như thế, Trương Văn Dân càng suy tư về các giá trị tinh thần trong cơi nhân sinh cần được giữ ǵn. Đó là những giá trị mà không có một nền văn minh vật chất nào dù hiện đại đến mấy có thế thay thế. Bởi, người ta có thể chế tạo những robôt hiện đại, đa năng với những kỹ năng, kỹ xăo tinh vi thay con người phục vụ trong các dây chuyền công nghệ sản xuất ra của cải vật chất nhưng không thể chế tạo ra những robốt biết rung động thay con người trước t́nh yêu với nụ hôn đầu đời. Điều mà họa sĩ – nhà văn Tạ Tỵ trong tạp văn Ư Nghĩ (Nxb. Khai phóng, Sài G̣n, 1974) đă cảm thán đại ư: Hỡi những cột ăng ten, những bóng đèn điện tử, biết bao giờ các ngươi có được một linh hồn hay suốt đời chỉ mang tên hai tiếng: Phương Tiện.


Có phải xuất phát từ trường tư tưởng thẩm mỹ như thế mà cơi nhân sinh trong Milano Sài G̣n, đang về hay sang?, Trương Văn Dân đă dành nhiều trang viết cho những vùng đất anh đến và đi, cho những con người mà anh đă gặp trong cơi đời rong ruỗi của ḿnh với một cảm hứng đầy chất trữ t́nh. V́ anh ư thức những phương tiện công nghệ kia không thể thay anh chia sẻ những t́nh cảm ấm nóng từ trái tim của anh đến với những người mà anh yêu quí. Đó là những lần gặp mặt bạn bè trong câu chuyện “Cuộc hội ngộ của những trái tim”, là h́nh ảnh một Kiệt Tấn phong t́nh và đầy nghệ sĩ tính ở bài viết “Kiệt Tấn đôi khi thèm chết nhưng vẫn mê đời”, là câu chuyện về những Thằng bạn già nhớ mẹ đầy da diết và cảm động, là câu chuyện về người bạn Huỳnh Kim Bửu với Tiếng hạc bay trên sông Côn, hay h́nh ảnh bạn bè trong câu chuyện Mùa thu những chiếc lá t́m nhau… mà câu chuyện nào, h́nh ảnh nào cũng thấm đẫm sự chân t́nh yêu mến của t́nh người. Đó là sự gặp gỡ từ những cuộc ra đi và những cuộc trở về trong cơi nhân sinh mà anh trải nghiệm với tư cách là một thực thể. H́nh như những cuộc thiên di trong cuộc đời anh và những con người anh đă gặp, thể hiện qua những bài viết, những câu chuyện mà anh chia sẻ trong tác phẩm đều là những cuộc thiên di định mệnh trong hành tŕnh sống của thân phận lưu đày. Đó là cảm giác “mênh mông và cô độc” khi anh vừa đặt chân trên đất Mỹ mà trong cảm nhận của anh “Vẫn là những căn nhà xinh xắn, khang trang, sân trước vườn sau, nhưng khoảng cách từ nhà này đến nhà kia trông giống như những ḍng kênh mà vắng bóng chiếc cầu, chia cắt.” (tr.108). V́ thế, khi nói về cuộc sống của những người Việt xa tổ quốc đang sống ở Mỹ anh đă cảm nhận: “sự cô đơn và lạc lơng ở Mỹ dễ khiến những người già bị trầm cảm. Họ cô đơn sống qua ngày trong những căn nhà đóng kín… thi thoảng mới có thể tổ chức gặp nhau để tha hồ kể chuyện đời xưa” (tr.109) (Mùa thu những chiếc lá t́m nhau). Hay cảm giác đầy hoài niệm của kiếp lăng du khi anh đến Paris lúc: “trời trong và đẹp. Thật là may mắn. Thiện nói mấy ngày trước Paris cũng mưa lạnh. Vào nhà Thiện mở cửa nh́n xuống, sườn dốc một màu xanh, thoai thoải. Chợt nhớ những đêm đốt lửa sưởi ấm mùa đông ở Đà Lạt trong lúc ra mắt giới thiệu tập thơ của nhà thơ Phạm Cao Hoàng đang sống ở nước ngoài mà đến lúc ấy tôi chưa từng gặp mặt.” ( tr.15) (Pari ngày trở lại)


Trương văn Dân là người đi nhiều, gặp nhiều, giao du nhiều nên anh cũng chiêm nghiệm nhiều. V́ vậy, cơi nhân sinh trong Milano Sài G̣n, đang về hay sang? không chỉ dừng lại trong những cảm nhận về bè bạn mà c̣n mở ra cùng những phận người mà khi đọc qua khiến ḷng ta không khỏi nhói đau về những số phận mà anh nói đến. Đó là h́nh ảnh “ông cụ già cong người đạp nhưng chiếc xe ba gác vẫn cứ đứng yên, không nhúc nhích. Trên xe có chở chừng vài mươi thanh sắt và một ít vật dụng. Số lượng không nhiều nhưng nó lại quá tải đối với thân h́nh gầy nhom, ốm yếu của ông. Hơi thở hổn hển, ông h́ hục đạp mà chiếc xe nằm ́ không đi tới.” (tr.41) (Trèo lên quăng dốc) Và khi chứng kiến cái quảng dốc cuộc đời ấy, nhà văn không khỏi xa xót trước nỗi khổ nghèo của người dân đô thị mà cuộc đời của họ như đang dính chặt vào những lo toan cơm áo, cơ hồ như không thoát ra được như “chiếc xe nằm ́ không đi tới.”. Đó là thân phận một cô gái tật nguyền bán vé số từng rơi vào tận cùng nỗi đau đă gởi những lá thư để cứu người đàn ông tuyệt vọng đang t́m đến với cái chết trước t́nh cảnh người vợ bỏ đi để lấy một Việt kiều từ Mỹ về v́ không thể sống trong nghèo khổ như lời trần t́nh của cô gái: “Em khổ quá” “Em chịu hết nổi rồi” “chừng này tuổi em thấy tiếc cuộc đời và tuổi xuân chỉ có một lần của ḿnh” (tr.66) trong truyện Thư không người gửi, một câu chuyện khá cảm động mà ở đó ta bắt gặp h́nh ảnh và tâm hồn hai người đàn bà hoàn toàn đối lập nhau nhưng lại có điểm giống nhau đó là sự thành thật với chính khát vọng sống của ḿnh. V́ vậy, h́nh ảnh người đàn bà tên Thảo trong câu chuyện đă bỏ chồng, bỏ con đi theo cuộc sống đủ đầy hơn là một việc làm thiếu nhân bản, cần phải lên án. Nhưng nghĩ lại, cô cũng là một phận người đáng thương v́ cô dám sống thật với ḿnh, với đời khi cô tự thú: “Em khổ quá” “Em chịu hết nổi rồi”. Cái đáng thương ở cô là cô không đeo mặt nạ, không diễn kịch như biết bao người quanh ta đang ngụy trang bằng những mặt nạ trí trá, giả dối, diễn kịch trên sân khấu cuộc đời. Hay nỗi đắng chát của ông Hóa, một con người đầy quyền lực đă trở nên cô độc trước sự ghẻ lạnh của người đời khi ḿnh không c̣n quyền lực trong câu chuyện Chiếc nạng và tấm gương, khi ông nhận ra “con cô đơn quá! … Rồi ông giật ḿnh thức giấc . Ngồi bật dậy, lao đi, ông cố chụp lấy điều không nắm được” (tr.40). Phải chăng, đây cũng là một cái kết bi kịch của quyền lực. Cơi nhân sinh trong trong Milano Sài G̣n, đang về hay sang? của Trương Văn Dân, v́ thế thấm đẫm vị đắng chát của kiếp người trong chốn nhân gian.


Có thể nói những cuộc viễn du của Trương Văn Dân khắp năm châu, bốn biển cũng là một phương thức để tích lũy vốn sống cho những trang viết. Chính v́ vậy ở những câu chuyện của Trương Văn Dân, cuộc sống bày ra ngồn ngộn, thậm chí khá bộn bề. Dường như anh muốn thâu nhận vào trang viết của ḿnh hầu hết những vấn đề của cơi nhân sinh. Chính sự nghiêm sinh này đă giúp anh có chất liệu khá phong phú để sống và viết, một điều rất cần đối với nhà văn trong hành tŕnh sáng tạo. Song, giá anh biết thiết chế và chọn lọc từ trong vốn sống của ḿnh những ǵ tinh tế nhất, vi diệu nhất để đưa vào trang viết th́ sức hấp dẫn và sự thuyết phục từ những trang văn của anh sẽ cao và sâu hơn.


Một phương diện khác của cơi nhân sinh trong Milano Sài G̣n, đang về hay sang? đó là nỗi ám ảnh về nguồn cội, về đất nước quê hương mà dẫu có sống ở những quốc gia giàu sang đến mức nào th́ khát vọng t́m về cội nguồn vẫn luôn canh cánh trong ḷng những con dân nước Việt. Và đây là những trang văn hay và cảm động trong tập truyện mà Trương Văn Dân muốn chia sẻ với người đọc với tư cách là một chứng nhân, là người trong cuộc.


Xa quê bao nhiêu năm, dẫu sống ở Pa ri tráng lệ vậy mà Trung trong Biết đâu nguồn cội vẫn nhớ đến quặn ḷng khi nghe một người bạn hát ru con: “Chiều nay mở cửa ra trông / Thấy làng đâu chỉ thấy ḷng mà thôi” … “Bài hát đă làm anh xúc động nhưng mẫu đối thoại ngắn ngũi càng làm anh xúc động bội phần. “Hát ǵ vậy, nhớ nhà hả?” “Đó là hai câu thơ viết về nỗi nhớ làng của Yến Lan tao ru bằng tiếng Việt để con tao nghe quen tai sau nầy dễ tiếp thu tiếng Việt”. Trung chợt nhớ là bạn lấy vợ người Ư, chị ta không nói được tiếng Việt và anh phải thay mẹ để ru con bằng tiếng nói quê hương. Trung bùi ngùi nhớ đến h́nh ảnh bạn và tự hỏi, sao khi xa người ta tha thiết đến cội nguồn, c̣n khi sống trên đất nước người ta lại hờ hững và không mấy quan tâm.” (Biết đâu nguồn cội, tr.3) Chính điều trăn trở này là sức mạnh nội sinh thôi thúc Trung và những người con xa xứ luôn khao khát t́m về cội nguồn. Không những thế, họ c̣n luôn tự hào ḿnh là người Việt Nam là con Lạc cháu Hồng. V́ vậy, dù là công dân Pháp nhưng về Việt Nam khi nghe ai giới thiệu Trung là người Pháp th́ “Anh đă nhẹ nhàng đính chính” “không tôi là người Việt Nam”. Đến nỗi, một người bạn của Trung đă phải thốt lên “Mày là một thằng Việt Kiều lạ lùng. Khi người ta ùn ùn bỏ đi th́ mầy lại quay về, có lắm kẻ cầm trong tay thông hành ngoại quốc để khoe khoang th́ mầy lại khăng khăng làm người Việt.” (Biết đâu nguồn cội tr.5) Sự khẳng định của Trung, không cần phải luận giải nhiều cũng cho thấy ư thức về nguồn cội ở Trung mănh liệt biết dường nào. Chính điều này đă cho thấy tâm thức Đi - Về là một trong những mỹ cảm trong cơi nhân sinh của Trương Văn Dân thể hiện ở Milano Sài G̣n, đang về hay sang? và cũng là một phẩm tính thẫm mỹ chi phối sâu sắc chủ đề của tác phẩm.


Ư thức về phận người, về cội nguồn, về trách nhiệm của con người trước vận mệnh đất nước, dân tộc cũng như ư thức của người cầm bút trước sự hủy hoại môi trường là những thông điệp đầy tính nhân văn mà tác giả muốn chia sẻ với người đọc. Điều này chúng ta có thể t́m thấy ở những đoản văn đầy tính nhân bản và triết luận trong tác phẩm. Và đây cũng là điều cần được ghi nhận. Ta hăy lắng ḷng đọc những đoản văn này để thấy được những trăn trở của nhà văn: “Ở mọi nơi trên thế giới, sự tàn ác đều như nhau. Ḷng tốt có giới hạn. Mà cái ác th́ khôn cùng”. Tôi đắng họng. Không biết b́nh phẩm ra sao. Măi sau Elena mới nói: “Cuộc đời này là ǵ? chẳng qua chỉ là một hơi thở! Tại sao chúng ta không sống cho cái tâm ḿnh đẹp? Chỉ v́ tham lam mà người ta ghen ghét và chém giết nhau. Thế mới biết Phật giáo thật thâm diệu: Ai biết xem thường danh lợi th́ đời sẽ b́nh an và lúc nào cũng có thể mở ḷng chào đón mọi người với t́nh thân ái.” (tr.65) Hay lời sẻ chia đầy minh triết của Bác Thuận, một nhân vật trong Thiên đường và địa ngục mà khi đọc lên tâm trí ta không khỏi âu lo trước những vấn đề đang diễn ra trong cuộc sống: “Cuộc cách mạng duy nhất là cuộc cách mạng nội tâm. Cuộc cách mạng chuyển hóa ḷng tham, giận dữ thành nhân ái, thân thiện với người và với thiên nhiên. Con người không thể sống b́nh an và hạnh phúc khi dùng cái ác làm phương tiện.” (tr.54). Bởi, suy cho cùng, con người rồi cũng Về với hư không và cuộc đời cũng chỉ là Một giấc mơ hoa… Song, không chỉ dừng lại đó, trong Milano Sài G̣n, đang về hay sang? c̣n những điều khá lư thú và bổ ích, các bạn có thể tự khám phá khi tiếp nhận tác phẩm mà trong một bài giới thiệu ngắn chúng tôi không thể nói hết được.


Hy vọng, đọc tác phẩm này các bạn sẽ chia sẻ với những vấn đề tác giả nói đến trong cơi nhân sinh và t́m được cho ḿnh “một cơi đi về”. Đó là cơi đi về phía ánh sáng của t́nh yêu thương, ḷng nhân ái và sự hướng thiện, vốn là những giá trị hằng cửu mà những tác phẩm văn học đích thực mang đến cho con người. Milano Sài G̣n, đang về hay sang? của Trương Văn Dân là một tác phẩm văn chương như thế mà tôi muốn chia sẻ như một người đọc tri âm.


Xóm Đ́nh An Nhơn G̣ Vấp – Mùa Vọng Giáng sinh
Sài G̣n, 10/12/2017

 

Thiện Mỹ
 


 

art2all.net