Trương Văn Dân

 

NGUYÊN CẨN, NH̀N QUA LĂNG KÍNH

 

 

Viết về Nguyên Cẩn (1) là một việc làm không dễ. V́ anh là một nhà văn viết nhiều thể loại, đọc thể loại nào cũng có thể viết về anh, nhưng muốn viết cho đủ rất dễ sa đà vào câu chữ lan man. Bài viết này v́ thế chỉ là một vài phác thảo chân dung anh qua một số trang viết, nhưng không có tham vọng nhận định đầy đủ về một tác giả viết nhiều, từ Thơ, Văn, Tiểu luận, Tản văn, Dịch thuật, Truyện ngắn, Bút kư đến Nghiên cứu Phật giáo, B́nh luận văn học…

Một nhà văn viết nhiều như thế chắc chắn phải là người có kiến thức uyên bác, chịu quan sát, học hỏi và đọc kỹ rất nhiều lănh vực. Từ sách báo trong nước đến các tư liệu bằng tiếng nước ngoài.

Nh́n chung… có thể nói Viết nhanh, viết hay, viết nhiều là nét độc đáo của Nguyên Cẩn. Dường như khi nào cầm đến bút là anh đă có sẵn ư tưởng và bố cục nên sau đó chỉ cần đọc lại, chỉnh sửa một chút là đă có bài viết hoàn chỉnh. Tốc độ viết của anh luôn làm tôi ngưỡng mộ.

Nguyên Cẩn viết nhanh nhưng không hời hợt. Thơ có sự thi vị của thơ, tiểu luận thấu đáo phân tích, truyện ngắn t́nh tiết chặt chẽ, có lư có t́nh và h́nh như tất cả trang viết của anh dày đặc tư tưởng Phật giáo. Những vấn đề anh đặt ra trong các bài báo luôn thể hiện sự quan tâm đến tinh thần phản biện xă hội, giải bày sự trăn trở của người trí thức trước cuộc đời.

Khó thể đọc hết những điều Nguyên Cẩn đă viết, nhưng chúng ta hăy nh́n những tán sắc xuyên qua lăng kính để thử phác họa một chân dung văn học.

 

1- Nhà giáo

 

Ngay từ thời c̣n rất trẻ, trong khi đưa giáo sinh đi thực tập ở một vùng quê nghèo anh đă đọc bài tổng kết đợt thực tập sư phạm bằng thơ:

Cho tôi gọi tên em mau vào lớp học,

Nhưng giờ truy bài tôi chẳng gọi tên em.

V́ tôi hiểu chiều qua em c̣n cắt lúa,

Ánh đèn dầu không đủ sáng qua đêm.

(Cho tôi gọi tên em)
 

…th́ đủ biết Nguyên Cẩn là một nhà giáo nhạy cảm và thấu hiểu đời sống nhọc nhằn của các học sinh lam lũ. Tuy lớp trẻ đó có khác anh đôi chút, tuổi thơ của anh tuy không sung túc nhưng không đến nỗi vất vả như lũ trẻ kia: thưa thầy con chẳng thuộc bài /v́ con c̣n măi dông dài phố trưa… Nhưng anh hiểu và bao dung cho những em bé, không phải v́ lười nhát mà bận lo miếng cơm manh áo nên thời gian dành cho việc học không c̣n bao nhiêu.

Bài thơ này cũng cho ta biết là Nguyên Cẩn đă đến với văn chương ngay từ những năm cuối trung học, khi chiến tranh đang bừng bừng lửa cháy, cảnh chết chóc dă man đă từng nghe và chứng kiến mỗi ngày, nhưng trong anh cái nh́n về cuộc đời từ bấy đến nay luôn bằng đôi mắt trong veo của ḷng nhân ái.

Trong truyện ngắn Chuyến tàu cuối năm Nguyên Cẩn có kể lại, mà chắc đó là một tự truyện: Sau khi tốt nghiệp, một anh giáo được phân công về dạy ở một miền quê nghèo. Khổ cực. Cô đơn. Và nhân dịp Tết được về thăm nhà anh quyết định bỏ việc, trốn về Sài G̣n. Thế rồi trong lúc chen lấn ở nhà ga anh bị mất một chiếc dép. Chạy đi t́m th́ không thể, mà chẳng lẽ lại đi chân trần… Trong lúc c̣n phân vân th́ một cậu học tṛ mang chiếc dép đến cho anh. Cậu ấy ra ga tiễn thầy, t́nh cờ thấy và nhặt được: “Anh nh́n lại phía sau, cái vùng quê nghèo ấy sao réo lên trong ḷng anh những tiếng sôi của sóng. Anh thấy cả vị mặn của những hạt muối nơi ấy đă thấm trong hồn anh tự bao giờ.” Nguyên Cẩn không viết ǵ thêm. Chỉ cho biết là đoàn tàu lao vút trong đêm… nhưng người đọc tin chắc là sau Tết anh sẽ quay trở lại.

Câu chuyện đơn giản mà cái t́nh người đă làm người đọc xúc động.

Nhưng nghề giáo thời đó quá cơ cực. Giữ nghề th́ không đủ sống: “Đă có lúc tôi toan bỏ dạy, về lại Sài G̣n để buôn lậu thuốc tây và chạy áp phe. Nhưng nghe lời cha: “Trong hoàn cảnh nào cũng phải làm người trước đă. Con sẽ hư v́ những đồng tiền phi nghĩa ấy. Hăy trở lại trường tiếp tục công việc dạy học." Anh đă nghe lời cha và trở lại công việc giảng dạy và t́m thấy những niềm vui.

Hiện nay Nguyên Cẩn vẫn c̣n tiếp tục giảng dạy khoa quan hệ quốc tế ở Đại Học Văn Lang và tiếng Anh về Kinh tế ở trường KHXH& NV tại Sài G̣n.
 

2- Doanh Nhân

 

Nhưng chuyện đời ít khi chiều theo ư người v́ sau 10 năm đứng trên bục giảng người thầy giáo ấy phải bỏ lớp v́ bị nám phổi (mà anh đă giải bày qua tập thơ Viết từ buồng phổi trắng). Sau đó anh cộng tác với các công ty đa quốc gia hơn 10 năm trước khi cùng bạn bè ra làm doanh nghiệp, Giám đốc Công ty Nam Giang từ năm 2000 và rút lui năm 2015 cũng v́ sức khỏe.

Nhưng trước khi bỏ dạy v́ bệnh nghề nghiệp, cũng đă có những giây phút làm anh xao ḷng: “…Có những lúc gia đ́nh rơi vào hoàn cảnh u ám: cha hấp hối, không tiền chạy chữa, tôi làm việc mà lương không đủ ăn, từ xa hối hả chạy về, bị xe đụng, tai nạn, gượng ra ga sắp hàng mua vé, mất bóp, hết cả tiền lương và tiền tạm ứng cho tháng tới…” (Phật tại ḷng ta) nên có thể nói là từ cái đáy vực này anh đă phải vươn lên.

Tuy chuyển hướng mà tính chuẩn mực trong anh vẫn không thay đổi:

"Làm doanh nhân tất nhiên là phải tính đến lợi nhuận. Đó vừa là một nghĩa vụ với những người bỏ vốn đầu tư, vừa là một bổn phận với nhân viên, những người góp vốn và có cả trách nhiệm xă hội qua việc nộp thuế." Thế nhưng lợi nhuận đối với anh “không phải là tất cả v́ chúng ta phải cân nhắc nhiều yếu tố khác sao cho cân bằng giữa các trách nhiệm kinh tế, pháp lư, đạo đức…” “Làm kinh doanh th́ chữ TÍN phải được đề cao. Thiếu ḷng tin th́ không thể kinh doanh lâu dài được… Có khi phải hy sinh một phần lớn lợi nhuận hay thậm chí chịu lỗ để giữ chữ tín với khách hàng một khi ḿnh đă hứa hay cam kết dù không bằng văn bản.”“Điều này suy cho cùng cũng sẽ làm lợi cho công ty về lâu dài và chính là giá trị tạo nên h́nh ảnh hay thương hiệu của một công ty.”

Trong một nền kinh tế mà biết người cần quan hệ (know-who) quan trọng hơn bí quyết công nghệ (know-how) th́ theo anh cần phải xây dựng lại tính minh bạch và tinh thần “thượng tôn pháp luật”, xây dựng trên niềm tin và văn hóa kinh doanh phải đồng hành với việc giữ ǵn và phát huy những giá trị truyền thống.

Tất nhiên trong kinh doanh, tiếp xúc đủ các loại hắc bạch giang hồ, nh́n rơ bản chất cuộc đời, con người trí thức và nhạy cảm ấy không khỏi cảm thấy ḿnh đơn độc nên đă t́m đến tôn giáo để nương tựa, sống theo lương tri cùng những ư tưởng vừa thiết thực vừa siêu thoát. “Nhận ra bản chất cuộc đời, chúng ta sẽ giữ đươc tâm b́nh yên, giúp ta kềm chế hơn và biết thông cảm với tha nhân”. Nh́n đời như thế nên anh không thất vọng: “Nhưng nh́n chung, tôi cho rằng vẫn c̣n rất nhiều người tốt với lương tâm trong sáng. Chỉ cần những giá trị văn hóa nền tảng như sự tự trọng, ḷng danh dự, tính liêm chính… được tôn vinh th́ người ta sẽ phải dựa vào lương tâm như một kẻ phán xử sau cùng.”

Triết lư Phật giáo lúc nào cũng cứ như bàng bạc và giúp anh lạc quan ngay cả khi mọi chuyện bế tắc.
 

3-Nhà thơ

 

Khác với những nhà thơ thương mây khóc gió, cách tân ngôn ngữ hay phóng bút về những điều trừu tượng xa vời th́ những đề tài Nguyên Cẩn chạm phải đều liên quan đến đời sống, về quan hệ giữa con người và xă hội, về t́nh yêu, cái chết. Tiếng thơ của anh có thể cảm như lời t́nh tự thiết tha, là tiếng thở gần gụi với đời sống, phả ra hơi ấm t́nh người.

Trong giờ phút giao mùa, hăy nghe anh tâm sự:

Mùa xuân này nghe vắng tiếng rao đêm,
Những gánh hàng rong đă xa rời phố chợ.
Bác xích lô già ngồi nghe từng tiếng thở,
Sợ ngày mai ai biết sẽ về đâu ?

Măi bơ vơ cơm áo nặng linh hồn,
Chuông chùa vang từng tiếng vọng sinh tồn.
Chắp tay nguyện giờ giao thừa vô vọng …
(Tâm sự mùa xuân)

Người đọc thơ anh bắt gặp ngay một tâm hồn vị tha và không thể không ngẫm nghĩ về những điều anh nh́n thấy rồi tự vấn xem ḿnh trách nhiệm nào không.

 

Trong đời riêng, trong Khúc hát chiều ru cha và mẹ ta nghe thấy anh suy ngẫm về những người gần gũi:

-Cha như đất mẹ như hoa trên đất,
Cha che tay rừng chắn gió muôn phương.

Xín cúi lạy thâm t́nh xưa bất tận,
Gọi tên người bốn phía chỉ mây vương..

Sau đó tất nhiên là nhắc về “người yêu dấu”, tức người bạn đời tuyệt vời “giữ cả ba vai” người yêu, người t́nh, người vợ, đă cùng sẻ chia định mệnh và số phận với ḿnh:

“Em như ngọn lửa hồng,
Thắp t́nh anh đêm tối..

Em như là bóng mây,
Che chiều anh khô cháy.

Em như là cánh tay cho buồn anh ngă bóng,
Chất chập chùng mê say,
Thả theo em vào mộng… (Nghĩ về em)

Thật lăng mạn và ngọt ngào! Khi đọc bài thơ trữ t́nh này người vợ ấy chắc cảm thấy ḷng ḿnh lâng lâng, hạnh phúc và sung sướng

Rồi trên quăng đường thiên lư, chàng thi sĩ ấy vừa sống, vừa viết, trăn trở về những bất toàn và xót xa trong cuộc sống:

đă đi ṃn một khoảng trời,
đường mây cánh mỏi mà ḷng chưa yên.
đêm đêm lắng đọng ưu phiền,
chắt chiu một giọt hương thiền tĩnh tâm.

 

Ngôn ngữ thơ của Nguyên Cẩn đậm đà chất thiền, anh viết như để mang chút hương thiền tĩnh tâm dâng tặng mọi người. V́ dù đời có gập ghềnh trắc trở đến đâu th́ cũng cứ b́nh tâm mà sống vui trong hiện tiền:“Thôi hăy sống như chưa từng được sống, thôi cứ mộng như chưa từng được mộng…” và b́nh tâm chứ không việc ǵ phải tham lam giành giật, v́ cuối cùng ai cũng đều phải buông xuôi: “áo công hầu khanh tướng bỏ ngàn sau.. (Miên man cơi tịnh).

Với nhân sinh quan đó, anh xem Danh và Lợi chỉ là bèo bọt, phù vân:

Vay chi anh một chút danh?

Khoác lên áo đỏ lọng xanh rởm đời. (Vay chi anh)

Thái độ ấy chỉ có ở những người hiểu được lẽ đời, nh́n thấy sự phù du hư ảo, nhưng vẫn yêu tha thiết “cơi trần gian điên dại”:

Tôi hít vào đầy phổi,
Nhấm nháp chút nắng mai
(Chùm thơ những ngày bệnh hoạn)

Yêu trần gian nhưng cũng có lúc xem sống và chết như một tṛ bỡn cợt. Trong Sau cơn bạo bệnh anh viết:

Sáng nay ồ, vẫn sống đường hoàng
Thế mà ngỡ cờ tang trước ngơ ( )

 

V́ sống và chết chỉ là đi và về:

-…Một đóa mai vừa nở,
Thơm ngát giữa vườn không.
Một hôm nào ngưng thở,
Hồn hóa đóa sen hồng… (đối thoại với hư không)

Xem cái chết như không. Nhưng khi hóa thành tro bụi th́ anh vẫn ước muốn hồn ḿnh về cơi an lành, an trú trong tịnh độ.

Nh́n chung, trong cơi thơ Nguyên Cẩn ngổn ngang tâm sự, buồn vui, suy ngẫm và trăn trở bao điều về xă hội, về thân phận làm người, và cuối cùng là ước mơ t́m đến cơi b́nh yên.
 

4- Nhà Văn – nhà phê b́nh

 

Phần lớn các truyện ngắn của Nguyên Cẩn đều mang tinh thần Phật giáo, liên quan đến tính nhân quả. Truyện anh viết thường nói về những mảnh đời lầm lạc, về cách con người hồn nhiên làm khổ ḿnh, vô t́nh hay hữu ư làm khổ đến những người xung quanh… Nhưng anh không cường điệu hay lên án họ mà để cho… Nhân Quả giải quyết. Đó có lẽ là cách lư giải để người đọc ngầm hiểu rằng trong cuộc sống, những ǵ ta gieo th́ trước sau ǵ cũng sẽ gặt.

 

Hồi mă thương là một truyện ngắn như vậy. Truyện kể về một kẻ thủ đoạn, “vô độc bất trượng phu”, xem cuộc đời là một gánh xiếc, chỉ muốn làm đạo diễn để biến kẻ khác làm tṛ hề. Anh hể hả. Sau khi lừa người vợ cũ, được cả tiền và t́nh, anh cưới cô vợ trẻ hơn. Nhưng chỉ tích tắc sau đó là anh bị cô vợ trẻ này cao tay cướp sạch, rồi vượt biên với người t́nh.

 

Trong truyện ngắn Thầy sáu anh mở đầu như một hành tŕnh đi t́m bản ngă: “Cậu biết không? Ḿnh phải trở thành cái người ta muốn chứ không phải cái ḿnh thực sự là.” Nhưng sau đó anh vẽ cuộc sống muôn màu và đầy bí mật: Những người gặp hằng ngày nhưng sự hiểu biết của chúng ta về họ quá đơn sơ, phiến diện và luôn làm ta lạ lẫm: Một ông thầy trí tuệ, thông minh. Nhưng phía sau sự thông thái là sự hiểm độc và gian trá. Ông nói chuyện đạo lư, triết học th́ rất hay nhưng hành động th́ mưu mô, hiểm ác. Sau khi cưỡng hiếp con gái mang thai ông đă lừa để gả con cho bạn thân hay thay v́ giảng ḥa ông đă dùng mưu trí khích bác và gieo rắc hận thù giữa hai phe nhóm để xem chém giết. Một đoạn kết qua cách viết của Nguyên Cẩn rất bất ngờ và thú vị.

 

Tính Nhân Quả trong Sân không dấy bụi không tức thời mà sàng lọc qua thời gian: Một tên cướp ở miền Bắc, sau vào Nam thay danh đổi tánh, hóa thân thành một nhà thầu đáng kính. Nhiều năm sau, do một t́nh cờ, gă bỏ tiền an táng cho mẹ của một người bạn thân, đang trong hoàn cảnh khó khăn về kinh tế.

Thế rồi, thật bất ngờ, gă nhà thầu khám phá ra là bà cụ mà anh vừa an táng chính là một nạn nhân, bị anh cướp bóc và đánh đập 20 năm trước!

Mảnh sân không dấy bụi mà mắt gă bỗng cay. Gă thú tội và bỏ tiền giúp gia đ́nh người bạn, trang trải mọi chi phí học hành cho các cháu, như một cách chuộc lại lỗi xưa.

Nhưng câu chuyện không đơn giản dừng lại!

Khi miền Nam thay đổi, gă nhà thầu vượt biên, gia sản mất sạch. Hai đứa con gái của gă bị cướp bắt. Gă may mắn sống sót mà đời như đă chết. Đến lúc này gă đă ngộ lẽ đời:: “Khi người ta không biết ḿnh sống để làm ǵ th́ th́ xem như đó là kẻ sống đang chờ ngày chôn mà thôi” và hiểu là mọi chuyện đều vô thường, biến đổi: “Cháu chưa cần uống trà, cứ nghe tiếng nước reo là vui rồi v́ cuối cùng mọi thứ đều bốc hơi…

Truyện lôi cuốn, kể bằng nhiều giọng điệu và chuyển biến đột ngột, hai lần nhân quả báo ứng. Đây là một kỹ thuật viết, tựa như một vận động viên đứng trên bục phóng, tung ḿnh lên cao, nhào lộn 2 lần trên không trung trước khi ch́m đầu vào mặt nước và để lại những bọt nước lăn tăn ngấm vào ḷng độc giả.

 

Một truyện ngắn khác, Chuyện t́nh bên ḍng kênh, kể theo một bút pháp khác:

Một sinh viên y khoa tên Quang, thời khó khăn t́m cách quyến rũ và lấy bà chủ nhà trọ tên Hoa lớn tuổi hơn ḿnh để được tận hưởng cảnh cơm no ḅ cỡi. Sau khi tốt nghiệp anh hùn hạp và mở pḥng mạch riêng với cô y tá tên Thu trẻ đẹp. Thấy mọi thu nhập từ pḥng mạch chỉ có 2 người ấy biết, Hoa lờ mờ hiểu t́nh ư của hai người, nhưng mặc cảm v́ ḿnh bị vô sinh. Được thế, Quang càng lấn lướt, chê bai Hoa ù lỳ, ít động năo và vô tích sự.

Một hôm Quang đánh thức Hoa dậy, yêu vợ nồng nàn rồi nói rằng anh sắp phải đi theo diện bảo lănh của bà chị, v́ hồ sơ làm 15 năm trước nên chỉ đi được một ḿnh anh. Vậy là phải ly dị. Quang hứa là sau khi đến Mỹ sẽ làm ngay đơn bảo lănh cho Hoa. “Ḿnh chỉ tạm xa nhau có 3, 4 năm thôi”.

Chồng đi, Thu cũng biến mất. “Chắc họ đă lấy nhau rồi cũng nên”. Nhưng mấy năm sau bỗng thấy Thu đến thăm, ngậm ngùi: “Ảnh đi với cô vợ trẻ hơn ḿnh 15 tuổi chứ không có bà chị nào bảo lănh hết. Quang mang theo hết tiền mà tụi em hùn hạp làm pḥng mạch. Mà thôi! Tại ḿnh ngu! Có lúc em cũng sai với chị”. “Hôm nay em đến để cho chị biết 2 tin mới nhất: Anh Quang bị vướng tiền liệt tuyến, bị cô vợ ấy moi hết tiền và ly dị rồi. Ảnh đang bơ vơ, thất nghiệp ở xứ người.” Nghe chuyện, Hoa ngậm ngùi “phải chị có con chắc anh không bỏ đi” th́ Thu sẵng giọng: “Anh Quang bị vô sinh chứ không phải tại chị! Ảnh giấu, nhưng em có nói chuyện với bác sĩ xét nghiệm

Truyện ngắn, tiết tấu nhanh nhưng có đủ mọi cung bậc cảm xúc và đầy đủ bố cục để hoàn thành một kế hoạch “phản bội liên hoàn” của anh chàng bác sĩ. Quang theo Thu, phản Hoa. Quang lừa t́nh và tiền với Thu để đi theo vợ mới. Và hệ quả báo ứng đến ngay lúc anh tưởng là an toàn nhất!

Nguyên Cẩn viết những truyện ngắn qua kinh nghiệm sống, nh́n thấy bao mảnh đời, “kể cho vui” mà thật ra gói ghém bao nhiêu tâm sự, cùng tấm ḷng tha thiết với đời: Cảnh tỉnh, để ta có thể sống cao đẹp hơn. V́ chẳng lẽ cuộc sống chỉ có thế thôi sao? Lừa lọc để có thêm vật chất, và suốt đời chúng ta phải hao tâm sức lực và tâm trí cho mục đích này? Truyện anh viết thường buồn, nhưng anh là người lạc quan, v́ nếu không tha thiết với ḷng yêu cuộc sống th́ làm sao anh có thể để mắt vào chuyện này, việc kia và bỏ thời gian ngồi với bóng chữ trước đèn để cầm lấy bút?
 

5- Dịch giả.
 

Nhờ thành thạo cả tiếng Anh lẫn tiếng Pháp nên ngoài làm thơ, viết văn, viết báo, thỉnh thoảng khi cao hứng Nguyên Cẩn c̣n phiên dịch thơ văn từ tiếng Anh, tiếng Pháp ra tiếng Việt, và dịch ngược từ tiếng Việt sang tiếng nước ngoài.

Xin trích dẫn 2 bản dịch từ tiếng Pháp:

- bài thơ “Il pleure dans mon coeur” của Paul Verlaine ra tiếng Việt (2) :
 

Mưa khóc trong ḷng tôi
Mưa khóc trong ḷng tôi
Như mưa rơi trên phố
Phải chăng bao sầu khổ
Đă thấm lạnh trong tôi

Êm êm tiếng mưa rơi
Trên mái nhà mặt đất
Trái tim buồn chất ngất
Khúc mưa hát tự trời

Mưa khóc bởi v́ đâu
Mà ḷng tôi tan nát
Nào có ai phụ bạc
Mà tang tóc u sầu

Buồn ǵ hơn khi t́m
V́ sao mà lệ thấm
Không yêu không oán hận
Nỗi đau tràn trong tim

 

- Và bản dịch “Les feuilles mortes” của Jacques Prévert (3) :

 

Lá rụng

Anh ước nguyện phải chi em vẫn nhớ
Thưở đôi ḿnh là bạn sống vui sao !
Năm tháng ấy cuộc đời sao đẹp lạ,
Và mặt trời gay gắt nắng trên cao
Sao gom hết bao nhiêu là lá rụng
Em thấy chăng , ta chẳng thể quên đi
Sao gom hết bao nhiêu là lá rụng
Kỷ niệm nào , niềm luyến tiếc khôn ghi
Cuốn theo gió lạnh lùng đêm quên lăng
Em thấy chăng , ta chẳng thể quên đi
Bài hát cũ một lần em hát tặng
Khúc ca buồn như chuyện của đôi ta
Em chứng kiến ngày chúng ḿnh chung bước
Ta yêu em và em cũng yêu ta
Dẫu cuộc đời chia chúng ḿnh hai ngă
Thật nhẹ nhàng, lặng lẽ lúc chia tay
Biển sẽ xóa dấu chân nào trên cát
Những t́nh nhân một thưở đă qua đây

 

hai bản dịch từ tiếng Anh :

- “A dream within a dream” của Edgar Allan Poe (4):

 

Mộng trong mơ
Hôn lên vầng trán này
Ḿnh chia tay từ đây
Anh thành tâm thú nhận
Em biết rồi bao bận
Đời anh là giấc mơ
Không biết tự bao giờ
Ước vọng bay đi măi
Ngày đêm khôn níu lại
Trong huyễn tưởng vô thường
Cơn mê nào c̣n vương
Đời ta trông hay ngóng
Chỉ là mơ trong mộng
Anh đứng giữa gầm gào
Bờ đau xô sóng cao
Anh nắm tay thật chặt
Vàng tay ngh́n hạt cát
Rồi len qua kẽ tay
Cát rơi làm sao đây ?
Anh thấy ḿnh bật khóc
Trời ơi nghe khó nhọc
Làm sao giữ cát này
Sóng vô t́nh cuốn trôi
Ta thấy ǵ cuộc đời?
Chỉ là mơ trong mộng

 

- Và bài After a hundred years của Emily Dickinson (5):
Rồi trăm năm sau nữa
Rồi trăm năm sau nữa
Ai biết đến nơi này ?
Tim xưa,buồn đă cứa
Giờ yên b́nh ngủ say
Cỏ úa tràn mộ chí
Ai vô t́nh đi qua
Đọc những ḍng bia kư
Hay người xưa đă xa
Gió đồng mùa hạ cũ
Chạnh nhớ một con đường
Nhặt chút hương quá khứ
Kỷ niệm nào c̣n vương ?

 

C̣n đây là bản dịch ngược, bài thơ "Cà phê sớm mai" của Nguyên Cẩn từ tiếng Việt sang tiếng Anh (6):

 

Early morning coffee
You asked me if I am ok in Saigon
I still drink coffee every morning
The city faintly smells of antiseptic alcohol
Human faces appear unclear behind face masks
Still, the homeless is hanging around
Leaving for the city to earn their bread
Still, dead mice are thrown out into the streets
Still, everybody is in big hurry to go back and forth
City seems more deserted than it used to be
Still, Saigon is craving for a rain
To quench the thirsty land and cool down the heat
Saigonese smile on meeting but no handshakes
For a vague fear of Corona virus somewhere
What kind of virus is he - so invisible or imageless ?
Coming from Wuhan and flying everywhere
He does not care what class people belong to, be it poor citizens or high officials
Fearlessly flying into the mouths of anybody, even heads of state
Sleeping on professors' lips
Dwelling in the mandarins’ concubines houses
where though hidden still made known by them
What kind of virus makes the world sunk in deep grief
America, Australia, Europe, Asia all managed in vain
When facing the question of life and death
Don't ask why people become so frustratedly small
You ask me if Saigon is fine
Yes, hope that all statistical numbers stopped yesterday
We wish man lives in the same home
Where pain will be divided into 7 billion
Regardless of Korean, Chinese, Vietnamese, Italian
People interdependently fight the evil
To find a reason to live
Let’s forget the longstanding hatred dividing us
This disaster is over soon
For children to come back to class
For market to be crowded as before
For us to happily see each other and warmly shake hands
For parties full of laughter to celebrate the peaceful days
You ask me if Saigon is okay
Yes, people still sit around here inside the shops
Sipping their first drops of morning coffee!

 

6- Nhà báo.
 

Nguyên Cẩn viết đều và viết thường xuyên trên các tạp chí Phật Giáo: Văn Hóa Phật Giáo, Giác Ngộ, Từ Quang, và gần đây trên tập san văn học Quán Văn.

Trong các bài báo, tiểu luận… nếu “nh́n quả biết cây, nh́n cây thấy rừng” th́ chỉ lướt qua các tựa đề là chúng ta có thể hiểu được nội dung và những đề tài làm chúng ta phải suy nghĩ, và nghiền ngẫm: Mùa xuân và ước mơ của tuổi trẻ- Cạm bẩy của ngôn từ- Sức mạnh của sự tử tế- Câu chuyện đầu năm học- Triết lư nhân quả và cải cách giáo dục- Bạo lực từ đâu- Nhận ra bản chất cuộc đời, tâm sẽ b́nh yên- Tản mạn về chữ Tâm và chữ Tầm- Hăy cho tôi một điểm tựa!?- Giải mă GNH (Gross National Happiness) -Thức dậy văn hóa để xây dựng hạnh phúc
Đó là những vấn đề nóng bỏng và bức thiết của xă hội mà người nào c̣n tâm huyết với quê hương và thời đại cũng đều trăn trở và Nguyên Cẩn đă can đảm cầm lấy bút nói lên những trăn trở ấy.

Có thể nói, ngay từ khi còn rất trẻ thơ văn của anh đã gắn với thế sự, xã hội, và đứng về phía lẽ phải, với nỗi khổ đau của con người.

Như đă nói, Nguyên Cẩn viết nhiều thể loại, nhưng chính là viết văn và làm báo. Và khi viết về Nguyên Cẩn tôi thường nhớ đến câu nói của Hemingway: “Nghề thích hợp nhất với nghề viết văn là nghề làm báo. Và với điều kiện là ta… rời bỏ nó đúng lúc”. Tất nhiên là mỗi nghề mỗi cách viết đều có một lối tư duy riêng, không thể viết báo như viết văn, hay viết văn như viết báo. Một nội dung và ư tưởng - quan niệm nghệ thuật bao giờ cũng dẫn đến một phong cách nghệ thuật viết của riêng nó. Bút pháp văn chương rơ ràng không chỉ là vấn đề câu chữ. H́nh như Nguyên Cẩn đă biết cách phân thân và làm được một cách riêng lẻ từng thể loại mà anh cần chuyển tải: Viết cái nào ra cái đó. Thơ ra thơ, Văn ra văn, Triết luận rạch ṛi như triết luận. Và nếu nh́n theo góc độ tâm lư th́ có thể nói là anh đă lựa chọn và nhập vai rất đạt trong các vai giáo-báo-thơ-văn-và-phê b́nh đó.

Trong các tiểu luận, Nguyên Cẩn luôn có những nhận định sâu sắc đến đến nhiều vấn đề trong đời sống và đưa ra những góc nh́n trực diện của người trí thức, có lúc anh bi quan, hay phẫn nộ, nhưng câu chữ của anh chừng mực phân tích và nhận định ôn ḥa, bút lực vừa phải, không quá khích cực đoan.

Nếu hai yếu tố làm nên giá trị văn chương là hiện thực và ḷng nhân đạo th́ trong Nguyên Cẩn tư tưởng Phật giáo nắm phần chủ đạo. Trong phần lớn các bài viết của anh đều gói ghém một ước mơ là khơi dậy sự tử tế và ḷng nhân hậu để con người vượt lên cái tầm thường, tránh bị ăn ṃn bởi thói quen, dung tục, để sống một cuộc sống xứng đáng và nhân ái hơn.
 

Trương Văn Dân

Sài G̣n 4-2018

6-2020 ( thêm phần 5. Dịch giả )

 

_____________________

 

(1) Tên thật là Phạm Văn Nga, Nguyên Cẩn là Pháp danh và Bút danh.

 

 (2) Il pleure dans mon coeur
                          Paul Verlaine

Il pleure dans mon coeur
Comme il pleut sur la ville;
Quelle est cette langueur
Qui pénètre mon coeur?

Ô bruit doux de la pluie
Par terre et sur les toits!
Pour un coeur qui s'ennuie
Ô le chant de la pluie!

Il pleure sans raison
Dans ce coeur qui s'écoeure.
Quoi! nulle trahison?...
Ce deuil est sans raison.

C'est bien la pire peine
De ne savoir pourquoi
Sans amour et sans haine
Mon coeur a tant de peine!

 

(3) Les feuilles mortes
                Jacques Prévert

Oh, je voudrais tant que tu te souviennes,
Des jours heureux quand nous étions amis,
Dans ce temps là, la vie était plus belle,
Et le soleil plus brûlant qu'aujourd'hui.
Les feuilles mortes se ramassent à la pelle,
Tu vois, je n'ai pas oublié.
Les feuilles mortes se ramassent à la pelle,
Les souvenirs et les regrets aussi,
Et le vent du nord les emporte,
Dans la nuit froide de l'oubli.
Tu vois, je n'ai pas oublié,
La chanson que tu me chantais...
C'est une chanson, qui nous ressemble,
Toi qui m'aimais, moi qui t'aimais.
Nous vivions, tous les deux ensemble,
Toi qui m'aimais, moi qui t'aimais.
Et la vie sépare ceux qui s'aiment,
Tout doucement, sans faire de bruit.
Et la mer efface sur le sable,
Les pas des amants désunis.
 

(4) A dream within a dream
                By Edgar Allan Poe

A dream within a dream
Take this kiss upon the brow!
And, in parting from you now,
Thus much let me avow -
You are not wrong, who deem
That my days have been a dream;
Yet if hope has flown away
In a night, or in a day,
In a vision, or in none
Is it therefore the less gone?
All that we see or seem
Is but a dream within a dream.
I stand amid the roar
Of a surf-tormented shore,
And I hold within my hand
Grains of the golden sand –
How few! Yet how they creep
Through my fingers to the deep,
While I weep – while I weep!
O God! can I not grasp
Them with a tighter clasp?
O God! Can I not save
One from the pitiless wave?
Is all that we see or seem
But a dream within a dream?

 

(5) After a hundred years
             By Emily Dickinson

After a hundred years
Nobody knows the place, --
Agony, that enacted there,
Motionless as peace.

Weeds triumphant ranged,
Strangers strolled and spelled
At the lone orthography
Of the elder dead.

Winds of summer fields
Recollect the way, --
Instinct picking up the key
Dropped by memory.

 

(6) Cà phê sớm mai.

               Nguyên Cẩn


Bạn hỏi tôi rằng Sài G̣n có ổn không?
Tôi vẫn uống cà phê mỗi sáng
Thành phố chỉ thoang thoảng mùi cồn sát khuẩn
Mặt người nh́n lờ mờ sau lớp khẩu trang
Thành phố vẫn c̣n những kẻ lang thang
Bỏ quê cũ lên đây kiếm sống
Vẫn c̣n chuột vất bừa ra đường rộng
Vẫn tất tả đi về dù vắng vẻ hơn xưa
Sài G̣n đang thèm nhớ một cơn mưa
Cho bớt cái oi nồng khi nắng gắt
Sài G̣n bây giờ mặt mừng nhưng tay không bắt
Sợ corona quanh quẩn bên ḿnh
Cái con chi mà vô ảnh vô h́nh
Từ Vũ Hán mi bay đi khắp chốn
Không kiêng nể thứ dân hay quan lớn
Không biết sợ bay vào mồm nguyên thủ
Ngủ trên môi giáo sĩ, giáo sư
Ngự cả trong nhà thứ thiếp, quư phi
Ai đi tắt về ngang đều hiển lộ
Cái con chi làm thế gian sầu khổ
Mỹ, Úc, Á, Âu quay quắt điêu linh
Khi cận kề câu hỏi tử sinh
Bạn chớ hỏi sao con người nhỏ bé
Bạn hỏi tôi Sài G̣n có ổn?
Vâng cầu mong con số măi hôm qua
Khi nhân gian cùng ngụ một mái nhà
Nỗi đau sẻ chia đều ra 7 tỷ
Không phân biệt Hàn, Hoa, Việt, Ư
Con người tựa lưng vào nhau t́m lẽ sống
Quên hận thù chia rẽ bấy lâu
Đại họa này mong sẽ qua mau
Cho bé thơ lại lên đường đến lớp
Cho chợ lại đông người chen buổi họp
Tay bắt mặt mừng hội ngộ tiệc vui
Bạn hỏi tôi Sài G̣n có ổn?
Vâng, vẫn tán chuyện đời trên mạng sáng mai đây!


 

art2all.net