vơ công liêm

 

ALBERT CAMUS

TINH THẦN PHẢN KHÁNG

                                  “I revolt; therefore we are” *(Descartes)

 

 

 

Trong ta vốn đă có những bức xúc, đè nén, phẩn nộ. Tất cả ch́m lắng trong trạng thái tĩnh của nội tại; có nghĩa là chờ đợi một điều kiện hay cơ hội để bộc phát. Với cái nh́n của Steinbeck một phản kháng không nguyên nhân “rebel without cause” đó là bung phá thể hiện trực tiếp, một nhu cầu cần thiết, khẩn trương. Nhưng với cái nh́n rebel/nutineer của Camus th́ hoàn toàn khác hẳn, bởi đối tượng của phản kháng là giải thoát ra khỏi mọi kiềm chế cho chính ḿnh cũng như cho cuộc đời để đi đến một cuộc cách mạng mới toàn diện hơn.

Albert Camus (1) đă chia ra làm 5 phần rơ rệt: Con Người Phản Kháng “Man in revolt”, Phản Kháng Siêu H́nh “Metalphysical revolt”, Phản Kháng Lịch Sử ”Historic revolt”, Phản Kháng Sắc Thái ”Artistic revolt” và cuối cùng là Phản Kháng Phương Nam mà tác giả gọi là xuyên Nam ”Throught from the South”.  Đó là phản kháng chân lư giữa con người với xă hội. Một phản kháng trực diện với ngỗn ngang, g̣ đống mà bao thế kỷ qua chưa mấy quan tâm và lư giải một cách thâm hậu như vậy.

 

Trong phần dẫn nhập, ở những trang đầu và cuối tập tiểu luận triết học (L’essai phylosophique) Con Người Phản Kháng (L’Homme révolté/Man in revolt), Camus muốn tỏ cho chúng ta thấy một chân lư sống thực, không hoa mỹ t́nh cảm hay một tu từ nào khác để che lấp một thứ ngôn ngữ trá h́nh, bịp bợm mà nhằm mục đích hướng tới sự thật đầy sinh động để kiềm chế mọi dục vọng có thể xẩy ra hoặc dùng một thứ ngôn từ mê hoặc mang nặng tính từ chương tích cú trong tác phẩm của ông. Nhưng dẫu là ǵ đi nữa, cái c̣n lại là làm sao sáng tỏ được vấn đề một cách phấn khởi cho một tiếng nói trung thực của một con người trung thực.

Cho nên tinh thần phản kháng của Camus là lùng kiếm sự thật một cách sáng tạo để tránh sự “ngộ nhận” Le malentendu/The misunderstanding trong một lư giải cực kỳ tối thượng; mà đôi khi đưa tới sự tuyệt vọng đă đánh mất niềm tin của tôn giáo, làm méo mó tư tưởng của Nietzche và lư thuyết của ông trong tác phẩm Bên Ngoài Cái Tốt và Cái Xấu (Beyond Good and Evil) và ngay cả nỗi đau trong Anh Em Nhà Họ Karamazov của Dostoesky, nhưng được một điều đánh hạ được chủ thuyết Karl Marx mà họ xây dựng và khống chế một cách mù quáng đem lại biết bao mất mát lớn lao về ư thức của giá trị làm người và tước đoạt những quyền lợi khác, duy tŕ bạo lực độc tài của thời Stalin, ŕnh rập, bắt bớ, xây dựng những trại tập trung để bảo vệ chuyên chế, điều đó chỉ đem lại sự phẩn nộ và gây ra chiến tranh mà thôi. Do đó những tác phẩm của Camus ít nhiều có những đ̣i hỏi cấp bách. Nhưng chắc chắn một ngày nào đó người ta sẽ t́m ra câu giải đáp cho những luận cứ đă nêu và đưa tới một suy tưởng có tính lư luận và tạo cho chúng ta một ấn tượng sâu xa về cái lối đối xử được trọn vẹn mà không quá hồ lốn…”

Mais peut-etre qu’un jour on trouvera justement la reponse à ces questions dans les essais de pensée,comme les mien, donnent l’impression d’un arbitrair désordonné. (M. Heidegger)

Camus đă xác định được sự bức xúc  đó để gây nên một phản kháng mănh liệt do từ những tội ác tính dục và những tội ác gây ra bởi luân lư đạo đức mà tất cả những biện chứng đó phát khởi từ cố ư hay từ dự mưu mà ra. Chúng ta đang lao ḿnh vào cái thế giới đầy dự mưu, toan tính. Những tội phạm ngày nay không c̣n là hành động vô ư vô tứ của bọn trẻ con như ngày xưa đă viện lẽ về t́nh cảm để được bảo vệ. Trái lại ngày nay mọi sự đă trưởng thành và những chứng cứ đó không thể chối bỏ được; chính là nhờ vào triết học lư luận để bao che mọi thứ; ngay cả việc biến đổi kẻ giết người thành quan toà xét xử.

Albert Camus không mang lại cho chúng ta những tu từ (rhetoric) của người hùng biện hoặc bất cứ một thứ nghệ thuật nào khác để thuyết phục. Nhưng ở đây Camus cố gắng sáng tỏ về khả năng của ḿnh. Những tác phẩm của ông có tính lư luận logic hơn tính văn chương. Trong cuốn Huyền thoại Sisyphe (Le Mythe de Sisyphe) diễn đạt bằng tĩnh niệm (meditation) về sự-sống và không-sống tợ như hành động của tự sát. C̣n cuốn Con Người Phản Kháng là bắt đầu một tâm trạng lắng đọng để kéo dài cái sự dai dẳng, dẳng dai, để chuẩn bị ngấm ngầm về một hành động phản kháng nội tại act of rebellion. Nếu chúng ta quyết định sống, mà điều đó phải là; bởi chúng ta đă quyết định th́ quyết định đó thuộc về cá thể hiện hữu tất phải có một giá trị thực tiễn hơn; c̣n nếu như quyết định đi tới phản kháng, mà điều đó phải là; bởi chúng ta quyết định như một qui luật xă hội mà con người đang sống. Điều đó cũng được xem như một giá trị thực tiễn, nhưng mỗi trường hợp đều có giá trị và vị trí riêng của nó chớ không phải là việc làm “hiến dâng” Given!

-Cũng đừng xem đây là tṛ chơi ma giáo, ảo tưởng đối với tôn giáo hoặc đối với triết học. Người ta cần phải suy diễn vấn đề từ điều kiện của cuộc sống để chấp nhận sự đau đớn xẩy ra. Giá trị xă hội là qui luật đưa dẫn tới một ngụ ư trong sự bi thảm của định mệnh và rồi người ta sẽ đem lại niềm hy vọng sáng tạo của riêng ḿnh.

 

Camus tin tưởng rằng phản kháng là một trong những ”khuôn phép thiết yếu” của nhân loại, điều ấy không phải là vô bổ để từ chối hiện thực lịch sử. Lư thú hơn để chúng ta t́m hiểu trong đó cái lư chính của hiện hữu. Nhưng cái sự phản kháng tự nhiên đó được xem như thay đổi phần nào nhân tố trong thời đại chúng ta đang sống.

Không c̣n kéo dài sự phản kháng giữa người nô lệ với chủ nhân, kể cả việc tranh chấp giữa nghèo và giàu. Phản kháng nầy c̣n được gọi là phản kháng siêu h́nh, con người phản kháng là chống lại những điều kiện ngược đăi trong cuộc đời, chống lại những ǵ gọi là tự tạo creation itself để rồi khát vọng đó được sáng tỏ và hợp nhất với tư tưởng. Cho dù có tương nghịch về phiá qui lệnh; nhưng ít ra cũng làm sáng tỏ con đường mà Camus đă vạch ra.

Ông đă nh́n lại lịch sử của siêu-h́nh-phản-kháng để bắt đầu lại cái tuyệt đối phủ nhận của Sade, cái bất chợt của Baudelaire và cái lịch lăm lạ đời của Stirner, Nietzche, Lautréamont và ngay cả trường phái siêu thực. Thái độ của Camus như tiên đoán được cái ǵ khác lạ chớ không c̣n mang lại một thứ t́nh cảm nào khác hơn và mỗi lần như thế đă cho Camus những điều hay ho và mới lạ; để rồi khám phá ở André Breton cái tâm chất đương đại “contemporary-mind”. Đó là cái Camus t́m thấy ở lịch-sử-phản-kháng trong một chính sách có ư thức hơn. Đối tượng chính là sự hiện hữu để vẽ lên một cái ǵ riêng biệt và rơ nét giữa phản kháng và cách mạng của con người. Ở đây; và không phải là lần đầu ư niệm của Camus đến gần với thuyết vô-thừa-nhận (vô chính phủ) để thừa nhận rằng cuộc cách mạng là luôn luôn chính nghĩa để từ đó thành lập một tân chính phủ có thừa nhận sự b́nh đẳng của con người, trái lại phản kháng là một hành động không sắp đặt sẳn có, mà đó là một sự tự khởi quyết liệt spontaneous protestation.

Camus phơi bày tư duy của ḿnh qua tác phẩm L’Homme revolté như một dữ kiện, như nhắc nhở: tránh lùi bước trong tuyệt vọng hay t́nh trạng thiếu hoạt động mà hăy đứng dậy. Camus đưa tư tưởng của ḿnh một cách có giới hạn:”chúng ta biết rằng, chúng ta đă trải qua lâu dài để thẩm định giữa phản kháng và triết thuyết hư-vô (nihilism) th́ sự phản kháng hay không phản kháng là cả một giới hạn cách biệt nhưng lịch sử đă chứng minh một cách cụ thể và thích đáng và biểu hiện được giữa những người nô lệ mà lằn biên đó không c̣n là một giới hạn cố hữu”.

Để vượt ra khỏi cái định mệnh khắc khe đó chúng ta cần có một cuộc cách mạng về trí tuệ, nếu muốn có một đời sống c̣n lại. Vậy chúng ta quay về một lần nữa nguồn gốc của sự phản kháng và lôi kéo cái hứng khởi từ hệ thống tư tưởng; đó là niềm tin xuất phát ngay buổi ban đầu. Dù rằng sự thừa nhận đó có giới hạn.

Camus đă trích dẫn những lời lẽ của Tolain: ”Les être humains ne s’émancipent qu’au sein des groupes naturels” Nhân loại tự giải thoát cho chính ḿnh, chỉ dựa trên căn bản tập đoàn tự nhiên để hành động.

 

Ngăn cản không có nghĩa là đi ngược lại của phản kháng. Bởi v́ phản kháng đă mang lại cho chúng ta bao điều hay để chống lại sự cản trở và biết độ lượng mesure/moderation cái gọi là phản kháng; do đó chỉ c̣n lại duy nhất tinh thần phản kháng đó là một đối kháng bất hủ và sáng lập được vai tṛ làm chủ một cách thông minh sáng suốt. Bởi trong chúng ta đă mang thân phận lưu đày, tội ác và phá hoại. Nhưng bổn phận chúng ta là cởi trói toàn diện trên điạ cầu nầy, đó là cuộc chiến của chính chúng ta và cho những kẻ khác. Giữa cuộc đời này không có sự qui hàng một cách dễ dàng như thế được; ngọn nguồn  của h́nh thức đó c̣n tồn tại th́ điều kiện đó c̣n dấy động. Cho nên chỉ c̣n lại sự thật, sự thật của đời người như luôn luôn nhắc nhở chúng ta đứng dậy chống lại mọi thủ đoạn man rợ và không có một thể thức nào thay đổi được lịch sử.

Những trang cuối của L’Homme Révolté, Camus đă đưa lên tột đỉnh sự hùng biện về chân lư làm người ngỏ hầu làm phấn khởi ḷng tin tưởng và hài ḥa tiết điệu trong những trang sách mang tính lư luận nhân bản. Con Người/L’Homme ở đây không c̣n là cá thể mà trở nên quần chúng trong thân-phận-con-người mà định mệnh đă gắn liền destiny/destinée.

Phải hiểu rằng: ”Phản kháng không phải là mất đi sự hiện hữu, sự sống c̣n và cũng không xa lạ ǵ với t́nh yêu” -That rebellion cannot exist without strange form of love. Không tính toán thiệt hơn, mà v́ lợi ích chung của cuộc đời và sự sống c̣n của con người. Trong mọi chiều hướng nào, chúng ta hết ḷng khoan dung để hướng về tương lai được tươi sáng và an tâm hơn.

 

Năm 1951, năm phát hành tập tiểu luận Con Người Phản Kháng, Camus đă trả lời một số câu hỏi được đưa ra. Trong đó có những câu hỏi hóc búa:- Ư niệm ǵ giữa con người và công lư có được phép hổ tương nhau để giải trừ những điều mà người dân đang đương đầu đối kháng với những kẻ phá hoại? -Dưới ba h́nh thức mà ở đây coi là tối thượng: Tâm lư, chính trị và luân lư. Một trong những điều trên được xử lư song phương như đă dẫn ở trên.

En 1951 au moment de la parution de L’Homme Révolté répondre à une seule question: quelle idée de l’homme et de la justice peut offrir l’antidote permettant de civiliser des conflits destructeur? Sur les trios scenes où il s’exprime: Philosophique, politique et moral. Une même dualité transparâit…

Dù sao đi nữa tinh thần phản kháng nằm dưới bất cứ lư do nào cũng không thể giải thích một cách trọn vẹn, ngoại trừ chúng ta chấp nhận để đi tới sự thẩm tra về những thái độ của nó như thử giả vờ để chinh phục lấy nó. Có lẽ điều đó làm cho chúng ta phải khám phá nguồn cơn trong công cuộc hoàn thành sứ mạng cai trị với luật lệ hành động; đó là điều hết sức ngu xuẩn, không thể đem lại cho chúng ta, ít ra cũng sẽ t́m thấy được phương án nào về con người hoặc như nhiệm vụ phải chém giết để cuối cùng chỉ c̣n lại niềm hy vọng như một niềm tin mới.

Đă làm người sinh ra tất chúng ta có quyền từ chối những ǵ đă xẩy đến với chúng ta; vấn đề là phải nhận thức được sự chối bỏ đó là điều đưa tới sự phá hoại tự nó hay do từ kẻ khác. Tinh thần phản kháng có nhất thiết chấm dứt trong vai tṛ hợp lư của bọn đồ tể giết người giữa cái vũ trụ nầy? Hay là, hoặc là, trái lại; không c̣n tham vọng nào hơn để khiếu nại cái vô tội đó là điều không thể được, ắt hẳn phải t́m cho ra lẽ cái nguyên lư của một lư do đưa tới tội ác.

Vậy tinh thần phản kháng của Albert Camus trong Con Người Phản Kháng cũng như những tác phẩm khác đều mang tính chất phản kháng có sách lược không phải là một ư thức ngu xuẩn ngược lại một ư thức tâm lư, giống như cái tôi suy tư ”cogito” nằm trong lănh vực tư tưởng. Cho nên cái sự phản kháng(rebellion) là để giải thoát uẩn khúc ra khỏi cơn cô độc tự tại. Đó là tâm lư chung; mà ngay cả Descartes cũng phán ra rằng: ”Tôi phản kháng, vậy là chúng ta hiện hữu”. Chúng ta có thể ghi nhận cái giá trị tinh thần phản kháng đó, nếu sự kiện c̣n tồn tại th́ ngay chúng ta phải xác định cụ thể; nhưng cơ sở thẩm định giá trị đó chính là tinh thần phản kháng giữa con người và xă hội. Cho nên ta chối bỏ hay phủ nhận mọi sự đoàn kết th́ lập tức tự hủy hoại đến danh hiệu của ḿnh không c̣n đáng gọi là phản kháng nữa. Muốn tồn tại chúng ta phải biết ”bảo tŕ tư tưởng”, tức là phải tôn trọng cái giới hạn của nó và tinh thần phản kháng tự t́m thấy tại nơi chính ḿnh. Tư tưởng phản kháng là một trạng thái khẩn trương dành cho những tinh thần thật sự phản kháng trong tư thế thanh cao diệu vợi xuất phát từ nguyên sơ cho tới khi phát động.

Camus  đă kết hợp chặt chẽ kinh nghiệm sống, kiến thức sâu xa, t́m hiểu về tâm lư xă hội học, văn chương nghị luận của triết học. Gần như một tư cách chính trị. Camus sẵn sàng bày tỏ cái chân lư phản kháng của những năm trước đây, trước những điều mà Camus không mấy yên ḷng, những điều trái ngược lại cho chính ông. Camus nói: ”Tôi không muốn trở thành một thiên tài về khoa triết học”. Ông cảm thấy rằng quá tŕnh của những cuộc cách mạng đă chứng minh là kẻ sát thủ dưới danh hiệu hạnh phúc cho tương lai (giả tạo). Nhưng giờ đây Camus cảm thấy điều đó là khẩn thiết để t́m thấy được chủ nghĩa nhân bản mới. Ông đă đưa ra câu hỏi: ”Thế nào để chắc chắn rằng con người chấp nhận sự chọn lựa kẻ sát thủ dưới danh xưng là phản kháng và điều đó trở thành một cuộc cách mạng ?” How did certain men accept collective murder in the name of revolt, which became revolution?

Những chiến sĩ là những con người có quyền phản kháng để trở thành những nhà cách mạng chuyên nghiệp mà họ đă tạo dựng ra được một chính phủ có chính nghĩa cho chúng ta ngày hôm nay.

 

The spirit of rebellion can exist only in a society where a theoretical equality conceals great factual inequalities.

Tinh thần phản kháng chỉ có thể hiện hữu trong một xă hội mà nơi đây có một lư thuyết b́nh đẳng mà lại che dấu không biết bao nhiêu sự thật của b́nh đẳng. (A essay On Man In Revolt.P.20 The Rebel. Albert Camus) .

 

VƠ CÔNG LIÊM (ca.ab. 1/1/2011)

 

*”Tôi phản kháng, tất chúng ta hiện hữu”Descartes

 

____________________________________

(1) Albert Camus.

Sanh:1913 ở Mondovi, Algeria.   

Chết: Jan.4.1960. Tai nạn xe hơi.

Sau khi đổ cử nhân triết học, Ông đă làm nhiều nghành nghề khác nhau.

Nhận giải thưởng văn chương Nobel 1957.

 

TÁC PHẨM ĐỂ ĐỜI:

-Huyền Thoại của Sisyphus/The Myth of Sisyphus/Le Mythe de Sisyphe

-Người Khách Lạ/The Stranger/L’Étranger

-Con Người Phản Kháng/The Rebel/L’Homme Révolté

-Lưu Đày và Quê Nhà/The Exile and the Kingdom/L’Exil et le Royaume.

-Caligula và Ba Vở Kịch Khác/Caligula and Three Other Plays/Caligula,Le Malentendu.L’Etat de siege,Les Justes..

-Dịch Hạch/The Plague/La Peste.

-Sa Đọa/The Fall/La Chute.

-Chiếm Hữu/The Possessed/Les Possédes.

-Đối Kháng,Phản Kháng và Cái Chết/Resistance,Rebellion and Death/Actuelles. A. Selection.

Và Nhiều Tác Phẩm Giá trị Khác.

 

SÁCH THAM KHẢO:

-The First Camus.by Ellen C.Kennedy. Alfred A. Knopf.NY.USA 1976

-The Rebel. Albert Camus by Anthony Bowwer. Alfred A. Knopf.USA 1982

-L’Homme Révolté. by Albert Camus. Librairie Gallimard.Paris FR.1958

-La Juste Révolte by Denis Salas. Michalon.Paris. FR.2002

-Albert Camus(A Life)/Albert Camus (Une Vie) by Olivier Todd. Gallimard. Paris 1996(English/French)

-Sương Tỳ Hải/Albert Camus bản dịch của Bùi Giáng.NXB . An Tiêm 1972

 

*Đọc và viết :Nov/ 2010 - Jan/2011.vcl

 

 

trang vơ công liêm

art2all.net