vơ công liêm

 

 

NỖI THỐNG KHỔ

Của  EDGAR ALLAN POE

 

 

 

Edgar Allan Poe (1809-1849) con người của định mệnh, khổ đau và đầy ám ảnh trong suốt cuộc đời ông. Ông nhận lănh niềm đau, sự bất hạnh và những ngang trái cuộc đời đến từ trong thai nghén; và điều đó sẽ đến với ông .

 

E.A.Poe sống với đời không dài lâu mà nhận lănh những tai ương từ tuổi nhỏ cho đến khi lià đời; con đường ông đi không bằng phẳng như ông tưởng. Poe sinh ra trong một gia đ́nh đờn ca xướng hát, cha là một diễn viên sân khấu, mẹ là một ca kỹ nổi tiếng về sắc đẹp và tài năng. Đau đớn thay, cha ông rơi vào con đường sa đọa, nghiện ngập, hút xách rồi lặng lẽ ra đi và chết ở một phương trời xa xôi, trong khi mẹ ông đang thời kỳ sinh đẻ ông. Sau ba năm th́ mẹ ông từ trần, lúc ấy Poe mới ba tuổi. Ôi! nỗi đau đă phủ lên từ đó, sự bất hạnh thương đau gắn liền đời ông với hai chữ chua xót. Mồ côi, ông qua tay một gia đ́nh khác: John Allan (1780-1834), một thương gia giàu có, tuyệt tự. Hai vợ chồng nhà giàu nhận Poe làm con nuôi và cũng là đứa trẻ sẽ nối tiếp cơ nghiệp và ḍng dơi J. Allan. Edgar Allan Poe có cái tên gọi từ đó.

 

Gia đ́nh Poe lên đường; định cư ở Anh quốc, năm năm sau th́ trở về Virginia (USA). Tuổi thơ của ông phải chia xa, phải  cảnh “lưu đày” từ nơi này đến chốn khác, nỗi đau khổ trong người ông là nỗi bi đát của thân phận v́ chính những đổi thay bất ngờ, những đụng chạm bất thường ch́m sâu trong đôi mắt tuổi thơ của ông, dấu ấn cuộc đời chôn kín trong tiềm thức Poe, từ những ám ảnh hăi hùng đến những điều mắt thấy tai nghe là những ấn tượng sâu đậm trong trí ông về sau này. E.A.Poe trở nên lănh cảm cho chính ḿnh, ông đang cần sự an ủi, vỗ về, thời gian tính viền đậm cuộc sống t́nh cảm của ông. Âu đó cũng là nỗi niềm trầm thống của Poe “Tổng số những điều đau khổ,những điều bi đát  mà ḿnh phải nhận lănh”(W.Faulkner).

 

Edgar.A.Poe nhận thức được điều đó; ông nói rằng :” Sống là phải chuyển động với thời gian, chấp nhận đau thương”, đó là thử thách, thử thách với định mệnh, ràng buộc ông trong cảnh tang thương của t́nh yêu. Poe nuốt nỗi đau đó cho đến cuối đời.

 

                                  “Trải qua một cuôc bể dâu

                                    Những điều trông thấy mà đau đớn ḷng” (ND)

 

Nguyễn Du đă có cái nh́n tổng quan như thế! Với E.A.Poe, những tiến tŕnh đó đă đi qua nhiều giai đoạn trong đời Poe: thai nhi, tuổi ấu thơ,  thanh xuân, trưởng thành, già cả và hủy diệt. Chính những suy tư đó là cả một dằn vặt nội tại đưa đến tuyệt vọng, nhiều lúc ông muốn t́m một lối thoát miên viễn hơn phải đương đầu “pour lui tout autre n’est qu’absence …”(P.Valery). Cũng chính v́ thế mà ông nghiến răng chịu đựng một đời sống thiếu thốn, đắng cay, phủ phàng trong câm lặng.

 

Edgar.A.Poe đối diện với hiện hữu. Ai thấu chăng niềm đau của kẻ khốn cùng này? Chín năm sau th́ mẹ nuôi ông chết (1829) . Cả gịng đời ông là tang thương ai oán chia xa. Một lần nữa ông dấn thân trong đấu tranh giữa người cha nuôi với Poe. Ông đâu có tham vọng chiếm lĩnh cái gia sản của John Allan để rồi phải chuốc hận cha con, sự ngờ vực cũng chiếm một phần hồn ông, hoài nghi xoáy ông vào tư duy để ông viết lên những thảm trạng tội ác xă hội về sau này.

 

Sau cái chết của mẹ nuôi, Edgar A.Poe bỏ hoc đại học, đầu quân vào West Point, ông muốn xóa bỏ qúa khứ bi thương đó, ông muốn lột xác qua cái tên gọi mới hơn Edgar A.Perry; ông phủ nhận tất cả để được giải thoát. Tập thơ đầu tay ông viết Tamerlane và Những Bài Thơ Khác (Tamerlane and Other Poems (1827) là niềm đau ông gởi gắm trong thơ(?). Nỗi uẩn khúc nội tại gây ra từ ngoại cảnh bên cạnh đời sống của ông. Một năm sau (1829), Poe cho ra đời tập thơ khác, chứa đựng những điều bí ẩn trong đời ông: cuốn Al  Aaraaf một khắc khoải sâu lắng. Đời sống lầm than lúc bấy giờ đẩy Poe vào con đường tuyệt vọng, không công ăn việc làm, không một đồng xu dính túi. Poe than thân trách phận, lấy văn chương làm nguồn an ủi cho chính ḿnh. Để giải tỏa, Poe cho ra cuốn thứ ba: Những Vần Thơ (Poems (1830). Sau cùng E.A.Poe thiên di về Baltimore sống tạm với d́ Glemm được vài năm; 1836, Poe cưới người em họ Virginia Glemm làm vợ lúc ấy nàng mới 14 tuổi. Phải chăng định mệnh gài cột tên vợ ông và tên quê hương là một danh xưng như nhắc nhở Poe cho tới ngày nằm xuống và sẽ không bao giờ rời bỏ? E.A.Poe 14 tuổi đă làm thơ t́nh tặng người yêu. Poe biết yêu sớm hơn mọi lứa tuổi khác và lấy người vợ chưa tới tuổi trưởng thành, những hiện tượng đó như án ngữ của số phận? Người vợ bé bỏng chỉ chung sống với Poe đâu đó được chín năm(1831). Nàng mắc chứng đông mạch máu và qua đời ở tuổi hai ba(23).

 

Edgar Allan Poe  rơi vào vực thẳm v́ tất cả không ai hiểu ḿnh, không ai cứu ḿnh, chỉ cất lên tiếng ta thán trong ḷng ḿnh mà thôi. Hoài niệm loăng dần, ông tiếp tục sáng tác; cảm xúc từ đó không c̣n tùy thuộc về tri giác không gian mà chỉ c̣n lưu lại trong kư ức. Tương lai chưa thành h́nh (inform) mà khổ đau đầy rẫy trong tim, cũng từ những cảm quan đó mà về sau Poe viết được nhiều hơn; tuy nhiên vẫn chứa đựng một niềm đau dù rằng ông quyết chống lại nhưng rồi ông vẫn không t́m thấy hạnh phúc.

 

Từ 1827 đến 1841 Edgar A.Poe đă sáng tác nhiều thơ văn: Tamerlane và Những Bài Thơ Khác (Tarmelane anh Other poems),  Morella, Hết Hơi ( Morella, Loss of Breath), Chuyện Arthur Gordon ở Nantucket (The Narralive of Arthur Gordon of Nantucket), truyện Căn Nhà Usher suy sụp (The Fall of The House of Usher), Vại Rượu Ư Amontillado (The barrel of Amontillado), Mèo Đen (Black Cat),  Trộm Thư (The Stolen Letter), Những Vụ Giết Người Ở Phố Morgue (The Murders In The Rue Morgue) là những chuyện kinh dị đẩm máu, ngoài ra Poe c̣n viết nhiều vụ án, những truyện dă tưởng. Ông để lại cho thế gian hơn bảy mươi bài thơ, hai tiểu thuyết vừa và nhiều truyện ngắn, nhiều luận văn (essay), triết học văn chương, hơn ba trăm bài phê b́nh, điểm sách đương thời. Sáng tác của Poe có tầm ảnh hưởng quan trọng văn học đại chúng qua nhiều tác giả, nhà văn ở thế kỷ XIX và nhiều thế hệ kế tiếp như nhà thơ Pháp C.Baudelaire, tác giả truyện trinh thám Anh Arthur Conan Doyle, họa sĩ Pháp Gustave Doré, Nhạc sĩ Nga Sergei Rachmaninoff, kể cả nhà làm phim gần đây Alfred Hitchcock của Mỹ.

 

Oscar Wilde, nhà văn Anh, và W.B.Yeats, Aí Nhĩ Lan, cũng phải thừa nhận rằng:” E.A.Poe là một nhà văn lớn cho tất cả mọi thế hệ”  (Poe was a great writer to all people for all time ), và S. Freud cho đó là một cực kỳ sáng tạo, hấp dẫn trong cách viết của Poe hiểu từ bề mặt tăm tối của tâm trí. Ngay cả Stephen King, Clive Barker, tác giả những truyện siêu tưởng ngày nay đều cho rằng Poe là sư phụ về thể loại dă tưởng kinh dị nầy.

 

Trong lời tựa tập thơ Con Quạ (The Raven 1848) tác phẩm thơ lừng danh của Mỹ: ”The Raven” đục sâu vào sự hăi hùng nội tại của con người và được xem như sự cuồng nộ không ngừng từ sự mất mát t́nh yêu đến sự tuyệt vọng, sự điên khùng (frenzy) cũng như bạo hành tính dục (masonchistic) trong truyện của Poe.

 

Ông nói về quan niệm sáng tạo của ḿnh :”Với tôi thơ không phải là mục đích mà là đam mê” cũng như “Không bao giờ ở trên quần chúng, nhưng cũng chẳng bao giờ thấp hơn thẩm mỹ của các nhà phê b́nh”. Ba cái chết tang thương của ba người phụ nữ đă gắn bó đời ông; mẹ, mẹ nuôi, và vợ trẻ đă để lại trong ông những h́nh tượng dữ dội, bi đát nhất và đă xâm nhập thơ văn ông. Poe đă viết lên những câu thơ cay đắng “Một bài thơ giống như cái chết của những người đàn bà đẹp” (A poem much as the death of beautiful women).

 

Ông tưởng tượng ḿnh như ḍng nước man dại chảy quanh giữa vô vàn  khối đá đen; đôi khi thật kinh hoàng !

 

Trong nỗi cô đơn trầm thống với t́nh yêu, Edgar Allan Poe chỉ c̣n lại sự gào thét với thân phận ḿnh:

 

                                       Tôi không thể đánh thức

                                       Niềm đam mê của tôi vươn dậy

                                       Khỏi ḍng trôi

                                       Và;

                                       Tất cả chỉ c̣n

                                       Tôi yêu t́nh yêu

                                       Yêu nỗi cô đơn.

                                       (Tamerlane  và Những Bài Thơ Khác)

 

Đó là tâm thức phản kháng của Edgar A Poe phản ảnh từ những cuồng si, kinh dị, những đau đớn vây quanh làm cho Poe quằn quại đưa tới những trạng thái chao động tâm thần (mental) nằm giữa dạng thức thực và ảo. Ảnh hưởng lớn lao nầy, về sau Poe viết lên những chuyện quái dị và đẩm máu, có lẽ; đó là tri giác không gian, tri giác đối tượng, tri giác bản ngă được phối hợp trong thơ và truyện của Edgar A Poe. Những dữ kiện xẩy ra trong đời ông, một cuộc đời gian khổ nhưng có tính cách hiện thực với thời gian mà Poe phải sống và đương đầu. Một khoảnh đời đầy máu lệ.

 

Trong bài “Triết Học về Kiến Trúc Chữ Nghiă”, ông gọt tỉa gần hết những từ không thực tế để tránh những đụng chạm của lư trí, ông giới hạn bài viết trên dưới một trăm gịng và độ dài,như vậy bài viết vừa phải để tâm hồn đọc giả thâu nhận hợp lư trong chính sự và tránh trơ lỳ nếu bài thơ quá dài. Poe phân biệt tâm lư, trí năng của ḿnh với cảm xúc trong thơ “thơ nhắm tới cái đẹp” mà bản thân Poe phải gánh chịu những  nỗi đau; đó cũng là mâu thuẩn  nội tại. Truyện ông viết cũng tạo cho người ta tin những điều có thể xẩy ra dù truyện được miêu tả bí hiểm hiện đại (modern mystery) hay những tiểu thuyết về những vụ án điều tra đều có giá trị trong khoa học dă tưởng (science fiction) và một thứ văn chương cổ quái (gothic literature).

 

Edgar Allan Poe sống ngắn; ông chết trên đường phố Baltimore, ngày 7 tháng 10 năm 1849 hưởng dương 40 tuổi. Ông lià đời nhưng sự nghiệp văn chương ông sống măi, tuy không để lại một bề dày cho văn học thế giới nhưng thơ văn của Poe bày tỏ sức công phá từ nội tâm đau đớn, ăn phong ông  chối bỏ mọi đường lối cũ kỹ, nghi ngờ, hùng biện hơn, khám phá một giác quan trăn trở và luôn luôn đương đầu với nghịch cảnh ngoại giới giữa vô vàn  nỗi đau trầm thống tự bản thân ḿnh ./.

 

VƠ CÔNG LIÊM (chestemere mười khôngtám)

 

Tham khảo:

*The American poetry review(12/95)

*Pearson Education Penguin

*vănhọc danhnhân thếgiới.NXBVH(VN 1998)

*Love Poems (Castle Books).

 

 

trang vơ công liêm

art2all.net