vơ công liêm

              

MODIGLIANI

HOẠ SĨ KHÔNG-HÓA

                                           gởi: Những văn nghệ sĩ.

    

Modigliani : Self Portrait 1919

 

 

Không-hóa là ǵ? Là vai tṛ hoán triệt toàn diện để đi tới Như-nhiên. Tận triển mọi khả năng tri thức để đưa t́nh cảm của ḿnh vào tác phẩm, nhờ đó mọi người cảm nhận được cái siêu lư nghệ thuật. Một thứ nghệ thuật phi nghệ thuật ; đặc biệt nghệ thuật hội họa. Modi đại diện cái gọi là không-hóa đó : ‘Neither / Aucune, ni l’un ni l’autre, non plus, neither…nor’. Nghĩa là không có ai mà chẳng có ai như Modi. Modigliani đi từ Không sang Có và đi từ Có sang Không. Cái ấy chính là con đường ‘tối-thượng-thừa’ mà xưa nay không ai có thể dẫm lên bước đi đó, dù ảnh hưởng ít nhiều cái uyển chuyển, khéo léo (gesture) như Modi đă làm và đă sống.

Modi quan niệm như  Van Gogh (1853-1890) : « May mắn cho tôi, tôi chẳng mong đợi vào sự chiến thắng, vinh hoa nào, mà tôi chỉ t́m kiếm qua hội họa một phương cách thoát khỏi cuộc đời ».

Nếu vẽ là đóng băng trên một b́nh diện nghệ thuật ‘nhai lại’ th́ đó là cái chết của nghệ thuật (The death of Art). Modi chính thức vượt thoát ra khỏi mọi khuôn thước cố hữu để có một tâm như siêu thoát, nhờ đó mới dựng lên toàn cảnh từ trí tuệ đến hiện thực. Ngắm tranh của Modi với một tâm hồn rộng mở, bao dung, một tinh thần độ lượng mới hài ḥa tiết điệu đó. Bởi Modi  có hai bề mặt của trạng huống con người ; vừa khách thể vừa chủ thể là hai phạm trù  phiến diện tách ra khỏi ḍng sống như nhiên, tức một cái ǵ an nhiên tự tại trong đáy linh hồn của Modi, chính cái đó là phương tiện thoát ly cuộc đời, thoát ly thế giới qui ước, tàn tích, bó rọ nầy. Tất cả là g̣ đống là đi tới cái chết (la mort de). Amedeo không thể chấp nạp cái thứ nghệ thuật như thế dù chấp nạp miễn cưỡng hay tạm bợ. Xin nhớ cho Modi không đuổi theo hư danh, ảo vọng của một nghệ sĩ chân chính, làm thế không để đời được. Modigliani hiểu điều đó.

Modi cần sống, sống nhanh sống vội, sống quên ḿnh dù đương đầu với cái chết trong chén rượu truy hoan, trong độc dược (drugs) suy tàn, trong dục vọng sa đọa với đàn bà (womanizing), trong đam mê với nghệ thuật (passion of art) , Modi phải mượn tất cả những thứ đó để t́m thấy cái tuyệt mỹ cũa hội họa, cái đẹp của cuộc đời, trong đó cái đẹp của người phụ nữ là một liên hệ trung gian và đó cũng là cái nh́n khát vọng, cái khát vọng vô t́nh để đưa Modi đi vào hiện thực -realy life- tạo cuộc đời thêm một vũ trụ, vũ trụ của dự cuộc, vũ trụ của khát vọng là nhu cầu cần thiết cho họa nhân ; Modi nằm trong vị trí ấy.

Cái sự vẽ của Modi là không hướng tới cái hy vọng ngày mai mà hướng tới một sáng tạo nghệ thuật ; sự cớ đó chính là sự phiêu lưu của h́nh ảnh, với h́nh tượng trong một tư thế chủ động để tan chảy (fusion) vào  họa phẩm (work of art)).  Ấy là yếu tính vô thức mà Modi nhận ra như một tương quan giữa  những  hoạ sĩ cũng như những nhà điêu khắc khác.

What seemed important was the subject matter of the unconscious which he recognized as part of the identity of the artist.

Trời sinh Modigliani có-con-mắt như thế mới trông thấy thứ nghệ thuật đó. Modi đối diện với cái ĐẸP để thưởng thức trọn vẹn cái đẹp, ông đă trút bỏ tất cả, những khái niệm khô khan, đưa thể xác dục vọng vào cái gọi là ‘mưu đồ’ mà chỉ tập trung tinh thần vào đối tượng, quên ḿnh vào sự vật, vào h́nh tượng, hoàn toàn quên hết ngoại giới xung quanh để đi vào thế giới mê-hồn-trận của thế giới “vật ngă đồng tâm” là kinh nghiệm muôn thuở của Amedeo Modigliani. Có thể thời của Modi hay của Picasso người ta cho là ngông cuồng(?) It mean a mad intoxication! Chắc chắn là không; bởi tranh của  Modi không nằm trong đề tài cái đẹp, cái đẹp trong tranh của Modi là đường nét, là bút pháp, là màu sắc, là yếu tố đích thực, cái đó là ‘reality physique’ một hiện thực về tâm sinh lư, một ‘body language’ mà ở đây Modi diễn tả bằng một nội lực qua nét cọ của đường nét, của màu sắc như một tiếng nói của thân xác, một biểu hiện về h́nh thái sáng tạo nghệ thuật; v́ thế mà đời nh́n dưới một nhăn quang không được đẹp như đời từng thấy qua nét đẹp. Modi không thể làm thỏa măn cái ‘nhăn quang’ đó, không thể chạy theo thị hiếu mà làm mất đi những bước tiên khởi ‘avant-garde’ của hội họa. Nhưng quên rằng cái đẹp trong tranh của Modi là một cái ǵ thuộc về nội quan hơn là ngoại quan.

-Le laid peut etre beau, le joli jamais- (P. Gauguin). Vậy tranh của Modi là ǵ? Là một triết lư thuộc về phân-tâm-tính-dục ‘psychosexual’; quả là tư tưởng và h́nh ảnh vĩ đại cho một họa nhân như Modi.

Ngần ấy lư giải cũng đủ cho chúng ta thấy được chân tướng bản-lai-diện-mục của Modigliani, một giá trị như nhiên bất tận và trường cửu mà Modi để lại cho thế gian như một chứng tích giữa hồn và xác của con người.(1)

 

Amedio Modigliani sanh năm 1884. Ḍng dơi ông có chất máu Do Thái (Sephardic Jews). Ra đời tại Livorno, Leghorn miền bắc Ư-Đại-Lợi (Italy). Gia cảnh trung lưu ở Tuscan. Modi định cư ở Pháp (1906) gặp gỡ và kết thân với Picasso, Utrilo, Soutine, Bracusi và một số văn nhân nghệ sĩ khác ở Paris.

Modigliani chỉ ở với trần gian 36 năm (1920). Sống ngắn nhưng đầy đủ; cái phận thiên tài đều chung số “phong vu bỉ sắc vu thử” th́ lạ ǵ ‘bỉ sắc tư phong’ (ND).

Pháp là trung tâm của văn hóa nghệ thuật đă trải qua nhiều thời đại mà mỗi thời đại sản sinh ra những thiên tài xuất chúng qua từng bộ môn. Những tài nhân tụ về đây để phát huy cũng như sáng lập nhiều trường phái khác nhau. Những biểu tượng xẩy ra trong hiện trường của đời sống ông đă ảnh hưởng ít nhiều nhịp sống trong tâm hồn ông. Modigliani sa đọa từ đấy. Ám ảnh lớn lao cho Modi là phụ nữ, luôn luôn nghĩ đến xác thịt, một bức xúc gần như tâm bịnh. Ông điên  loạn chính ông, vẽ đủ thể loại khác nhau, từ khối (cubist) ấn tượng (impress) dă-thú (fauves) tượng Phi châu (African sculpture). Cái thời kỳ mà các họa sĩ bắt đầu làm mới, Picasso đă đem nghệ thuật đại dương và da đen Phi châu, dập nát hội họa cũ để thành lập trường phái lập phương (cubisme). Từ đó hội họa và điêu khắc lên đường để t́m hiểu cách diễn đạt mới, Modi đi đúng thời thượng về đường nét ‘dài’  (elongated figures), một đường nét có âm hưởng da đen Phi châu. Modigliani hồ hởi t́m hiểu, học tập về điêu khắc, tất cả đổi mới đó, gọi chung là Chủ nghĩa Hiện đại (Modernisme) rồi đến Hậu Hiện đại (Post-Modernisme). Một đánh dấu lớn lao cho Modi; ông gặp Bracusi, điêu khắc gia gốc Bảo-Gia-Lợi (Bul) giữa năm 1910 và 1913, điêu khắc đă làm say mê người thưởng ngoạn. Kể từ đó Modi bắt đầu nhúng tay đục chạm gỗ và đá. Chỉ trong ṿng 2 năm; Amedeo đành bỏ rơi điêu khắc v́ lư do sức khoẻ để trở lại hội họa 1915. (2)

Thời gian sống ở Pháp Modi la cà khắp phố phường Paris, trao đổi hay thảo luận về hội họa với những bậc tài hoa, hay những bậc thầy mà Modi một thời ngưỡng mộ, ông thường ngồi cà phê nơi tụ hội văn nhân nghệ sĩ hay những hộp đêm, hầm rượu, say sưa tửu điếm. Modi ham vẽ như ham sống, đến đâu cũng vẽ, ông vẽ những đường nét như ‘vết chém’ qua chân dung của các nghệ sĩ như Diego Rivera, Picasso, Juan Gris, Jacques Lipchitz, Moise Kisling và Chain Soutine… với những nét bung phá đó, dần dần ông chuyển hướng qua đường nét ‘cổ-dài’ (long-necked nude) khởi từ đó Modi nghiên cứu và dồi mài đường nét ‘dài’ để tạo cho ḿnh thế đứng riêng biệt. Qua những h́nh ảnh trong tranh người ta gán cho ông cái tên gọi họa-sĩ-phỉ-báng (le peintre maudit). Nhưng chính trong cái xấu xí (damnable) là cả một ngạc nhiên sau nầy khi mà người ta t́m thấy ‘chất liệu’ đó như một bản chất riêng biệt về cái bôi nhọ, chê bai mà Modi đă vẽ lên những h́nh tượng như thế.(3)

Đời bỏ quên Modi, những đứa con tinh thần của Modi trở nên vô thừa nhận; điều đó có khác ǵ Van Gogh. Modi ngậm đắng lao vào đời như kẻ khốn cùng; mặc dù những năm gần đấy tiếng tăm Modi đă trở thành ‘huyền-sử-ca’ trong giới văn nhân ở Paris cũng như ở cố quốc.(nước Ư mắc cái nợ di sản của Modigliani) nhưng không phải những thừa nhận đó mà kéo Modi ra khỏi vũng tối, có những đêm say mướt dưới cơn mưa ở Montparnasse, lạnh, đói, thiếu thốn ‘poverty-stricken’ sống nương nhờ như kẻ vô gia cư vô điạ táng, một đời phóng đăng phủ quanh ông để rồi buột miệng: “Tôi say ngất ngư cho tới chết” (I am going to drink myself to death) Tiếng nói  đó như thổn thức cho thân phận ḿnh. Modigliani chấp nhận mọi thương đau để hoàn thành những  tác phẩm  mà Modi  nuôi  dưỡng từ  khi  dấn  thân  vào  con đường hội hoạ, người đă trải qua những chặng đường khốc liệt nhất, kể cả những cuộc t́nh đi qua trong đời Modi. Những tác phẩm của ông chính là đời ông.  Qua bao cuộc  triển lăm  từ xưa  cho  đến nay, người ta nh́n ngắm cái đặc thù của Modi là cả một suy tưởng trong những h́nh ảnh vẽ lên, nó không thuần chất như những họa phái khác. Modigliani đă tạo cho ḿnh một cơi riêng từ tranh sang tượng. Modi thành công trong hai lănh vực đó, cũng v́ đam mê tạc mà đưa tới cho Modi nhiễm bệnh hiểm nghèo lao phổi và suy thoái lần ṃn cho tới ngày nhắm mắt. (4)

 

 

Cuộc đời là thế; cái thừa nhận thường đi sau cái chết. Modi là nạn nhận của sự phủ phàng : chối bỏ, khinh khi cả đời ông, cái cố gắng của Modi là cái chống lại mọi manh tâm trục lợi; Modigliani chả được lợi ǵ chỉ c̣n lại cái tiếng thơm muôn thuở mà đời truy phong khi người ta t́m thấy ánh hào quang trong tranh của Modi với một nỗi buồn thánh thiện ‘L’Ange au visage grave / The sad-faced Angle’ là cả một nội tâm chất chứa, phản ảnh cụ thể, một sự tĩnh lặng  của nhân thế ‘human still lifes’. Thật thế; Modi không phô trương, không chứng tỏ cái hay của ḿnh. Không!

Mà đời phô trương và chứng tỏ cho ông. Cao qúy vô cùng, nên suy ngẫm.

 

*

    

Dưới huyệt mộ Modigliani mỉm cười cho ḿnh cho đời. Modi đă sống và đi  trước thời đại hơn cả niên kỷ, con người ngày nay chỉ t́m thấy cái sự đă rồi, e rằng vẫn c̣n một số người chưa hiểu thấu cái siêu lư vô tận của Modi để lại.

Có biết, có nói chỉ là lập ngôn  một cách mơ hồ về chân tướng sống thực của Amedeo Modigliani mà thôi. Khổ cho những kẻ c̣n chạy theo những đám bụi mờ không thấy ánh sáng của nghệ thuật hội họa để định nghĩa và minh định thế nào là chân thiện mỹ của ‘nghệ-thuật-thứ-bảy’. Hầu hết nghệ danh đều có nỗi khổ riêng cũng như kiếp nghèo riêng, có sa đọa riêng, có lẽ; họ t́m thấy nguồn cảm hứng xuất thần từ trong đó. Modi dùi mài, lùng kiếm cái sáng tạo, âm thầm và không bao giờ tự hào, măn nguyện dù một thỏa măn nhỏ, Modigliani ư thức được điều đó. Người nghệ sĩ tự măn là nghệ sĩ chết. Chết hẳn. Xin đời nhớ cho!

Giờ đây và măi măi; Modi đón nhận hạnh phúc của ḿnh đang ngự trị trong những viện bảo tàng nghệ thuật thế giới hơn là những cuộc đấu giá rầm rộ .

Cái đó chính là cái Không-hóa cho cả một đời dấn thân của Modi; để làm nên những ǵ là không-hóa trong tranh, trong đời mà Modi để lại cho hậu thế.

Một sáng tạo kỳ vĩ. Người ta đang ‘line-up’ để nh́n cái sống thực, cái hào quang của Modigliani với những gương mặt buồn trong tranh như chính nỗi buồn của mỗi chúng ta đang sống giữa cơi đời này ./.

 

VƠ CÔNG LIÊM (ca.ab. tiết sương giáng 10/2011)

 

_______________________________

 

*Amedeo Modigliani: sanh ờ Ư 1884. Chết bịnh lao ở nhà thương thí Paris, Pháp 1920.

1915/16 mở đầu trường phái ‘dài’ qua tranh và tượng.

1918; Triển lăm cá nhân ở Paris.

1918/19 Triển lăm ở Cannes và Nice (Pháp)

 

SÁCH ĐỌC :

ART of the 20th. Century. 2000 Benedikt Taschen Verlag GmbH. Bonn. Germany.

ARTnews magazine USA  (jan.2004). Tranh h́nh trong bài lấy từ tạp chí nầy.

H́nh số:

(1)   Modigliani ở pḥng vẽ Montparnasse năm 1915-16.

(2)  ‘Nằm-trần-Nghiêng-Thân-Trái’ 1917. Tranh bán đấu giá $26.9 triệu US ở Christie New York.

(3)‘ Mắt Xanh’ (Chân dung Bà Jeanne Hébuterne)1917. Người t́nh cuối của Modi.

(4)   Tượng Đầu Đá Vôi. 1911-12.

  

trang vơ công liêm

art2all.net