công liêm

 

 

    NHIỆT T̀NH Và L̉NG TỰ PHỤ

 

                     Cái đầu - tranh Vơ Công Liêm

 

   Ṛng ră mấy chục năm qua, kẻ ra đi khi nào cũng mang trong người cái t́nh hoài hương, ít hay nhiều th́ điều ấy không chối căi được; dẫu ở đây có đăi ngộ cách nào vẫn không để lại một chút ’sóng trong ḷng’ cho kẻ tha phương như bọn chúng tôi, cố tạo một dấu hiệu để nhớ, để thương; khổ nỗi đất đâu, người đấy cây cỏ cũng vậy nhưng có người chủ quan cho rằng đất lành chim đậu, thật ra câu nói ấy chỉ là lư giải cái uẩn khúc của ḿnh nằm trong cái hờn vong quốc đấy thôi, chớ phong thổ khí hậu ở đây đâu có ch́u chuộng để có một ư tứ ghi dấu kỷ niệm để đời; vị chi quay về với hoài niệm đó là hành trang của kẻ ra đi, người ta mơ sống lại như thực của một thời để yêu và một thời để chết, ấn tượng đó khó phai mờ v́ rằng đời người hai trạng huống đó luôn bên nhau, ngọt bùi, thương mong như đă một lần xẩy ra trong đời. Yêu không những dành cho ái ân, tŕu mến mà ở đây cái t́nh của kẻ được yêu nó bao la diệu vợi, một cái t́nh thiêng liêng cao cả bao bọc suốt cả cuộc đời; do đó tạo nên cái thương mong vô bờ bến. Thương mong cả cái chết cứ c̣n lởn vởn trong đầu, người ta thương quá quên ḿnh mà nh́n đối tượng của cái chết ra ḿnh, cho nên chi hỷ nộ ái ố khi nào cũng tồn tại chất chứa, dù kẻ ở người đi đều cùng một tâm trạng...Khó mà diễn tả cho cạn cùng cái sự cố đó, mỗi người có một cách nh́n khác nhau nhưng chung chung đều có một cái gọi là ’egoist’ nói nôm na là tính tự cao, tự đại; thà như cụ Cao Chu Thần đường đường một đấng anh hùng trong sách sử, ngông để sống thực với đời, vạch mặt đời cho bá quan thiên hạ thấy rơ trắng đen th́ cái đó nên lắm chứ (!) ấy mới thực là thương mong, chớ bô bô cái miệng th́ làm nên cái giống ǵ, chỉ ngồi mà kể công lao âu đó là hoài niệm chớ đâu có quay về. V́ vậy giữa hoài niệm và quay về cái nghĩa lư khác nhau hoàn toàn, bởi nó nằm trong cái th́ ’tenseness/temps’ giữa quá khứ và hiện tại. Người ta gào giữa hai cái thời điểm nầy. Thi sĩ Vũ Hoàng Chương nói: ’khi chưa thấy ta hề đường đi thênh thang/đến khi thấy ta hề đường đi chông gai’ trạng huống đó của kẻ ra đi, chẳng khác chi tráng sĩ đời Chiến quốc tại bờ sông Dịch, thích khách Kinh Kha ’một đi không trở lại’ dạng nầy nó cũng trong dạng thương mong của kẻ ở người đi. Gần đây có một vài vị ’anh hùng một cơi / lừng danh một trời’ cũng khăn gói qui cố hương, họ quên ḿnh là kẻ chiến bại, đó là lư thuyết nhưng thực t́nh ’đói quê hương’ mà đành chia sẻ mặn ngọt để thấy quê hương trong hoài niệm của ngày-trở-về và thấy ḿnh trong đó. Vị chi t́nh-hoài-hương là chân lư, là chính nghĩa, cái thứ hạ dân như bọn chúng tôi t́nh hoài hương là ước mơ ’dreaming-day’ của kẻ tha phương. Dù đứng dưới góc độ nào cái t́nh cố quốc không thể chối từ hay phủ nhận được. Cái thương mong đó tùy thuộc ở chúng ta!

 

Không những cái t́nh đó dành cho người đang sống mà ngay cả vong linh cũng có đ̣i hỏi về với núi sông. Ngẫm cho kỹ câu xưa nói ’sống nhà thác mồ’; gào là đúng. V́; ḿnh đang chung thân ở cơi tạm. Điều ấy chẳng riêng ai, ai cũng nhiệt t́nh yêu nước từ trong nước đến ngoài nước, ai cũng tự hào ḿnh là con dân th́ cớ sự ǵ mà nói không với có. V́ thế thấy được quê hương dù không như ư ḿnh nhưng là hạnh phúc trong cơi người. Cái t́nh nầy là cái t́nh dành cho người tha thiết chớ không dành cho kẻ đứng bên lề. Nhiệt t́nh và ḷng tự phụ nó chênh lệch rơ rệt, một đằng tha thiết, một đằng tự dưng. Xưa nay đều thế; kiếm cho ra một người chân chính thật khó để định nghĩa, khi chưa đạt th́ nghe mềm ḷng nhưng đến khi đạt rồi th́ lại đổi thay. Phải lấy cái tâm làm chủ th́ may ra mới trọn t́nh nhân nghĩa ’đại phàm vật bất đắc kỳ b́nh tắc minh’ là thế đó. Yêu ghét tự nó không c̣n nghĩa mà chính ở tương thuộc vào sự vật mới tạo ra ư nghĩa của nó. Thật t́nh mà nói cái t́nh hoài hương th́ dù ở nơi đâu, lúc nào, thời nào cũng có, nhưng trở về liệu có như trong hoài niệm hay không? Hay; trên con đường tùng lộ ḿnh đang mặc tư về lẽ trầm luân thế sự. Thế nhưng ’sóng trong ḷng’ vẫn chất chứa tự tại hai cái hoài băo nhiệt t́nh và ḷng tự phụ mà ở bất cứ nơi đâu đều hiện rơ triệu chứng nầy, nó biến  ra con bệnh khó chữa.Vô h́nh trung trở thành bệnh ’gia truyền’.

 

Nói đến hai chữ nầy lại nhớ phim xưa ’ Pride and the Passion’ 1957 do Frank Sinatra, Cary Grant và Sophia Loren thủ diễn. Thuở đó tŕnh chiếu ở VN vào đầu thập niên 60, chuyển ngữ ’Nhiệt t́nh và ḷng Tự Phụ’ phỏng dịch rất sát t́nh tiết của câu chuyện: Một viên sĩ quan Hải quân Anh chiếm được súng thần công của Tây Ban Nha, thế kỷ 19 đem vinh quang cho đất nước và hoàn thành sứ mạng để trở về cố quốc. Một anh hùng khác khoe khoang chiến công do ḿnh lập nên và muốn chiếm đoạt người t́nh của viên sĩ quan để đem hào khí về cho đất nước. Cả hai đều mang trong người t́nh hoài hương nhưng cuối cùng người anh hùng v́ quá tự phụ mà chết trên đường về chưa kịp thấy quê hương yêu dấu nơi sinh ra ḿnh. Th́ ra cái ḷng tự hào thường không đạt yêu cầu là thế, bởi; cái ǵ quá tự tin chính là cái đưa tới tuyệt vọng; viên sĩ quan kia chọn cái im lặng để thành vàng. Người xưa nói quả không sai. Cần phải coi chừng cái thiên lương của con người; nó sẽ trả lời cái thực, cái sai, cái hay, cái dở. T́nh quê nó lai láng vô cùng.

 

Cứ mỗi lần về quê, việc đi thăm thú là ước mơ, dù núi non hiểm trở hay biển đảo xa xôi, tham quan, thưởng lăm là lư thú v́ không muốn mất quê hương trong ḷng, người ta gọi là sóng-trong-ḷng và t́m đích thực cái hào sảng mới thỏa chí người xa quê. Mà mỗi dịp như thế th́ tôi gặp Vũ, anh lấy cái hẹn với tôi ở viả hè. Ban đầu th́ tôi hơi ngại và đặt câu hỏi, nhưng đáp lời mời của Vũ th́ quả là nơi lư tưởng, nơi hội tụ văn nhân, mặc khách đủ loại cỡ già trẻ lớn bé họp nhau ở đây như gởi gắm tâm sự, một diễn đàn bỏ túi, la hét, phẫn nộ rất tự do, họ có thể văng tục v́ nơi đây là đất dung tục, nhưng họ gào có sách lược, có chuẩn mực, họ không phải là kẻ phàm phu tục tử, cả một bồ trí tuệ kinh hoàng đó nha(!) chưa chắc những kẻ thành danh làm được như họ; bây giờ đám người ’ngồi lê đôi mách’ mới là thực chất hơn cả hồi xưa của những thập niên 60/70 họ có la-cà nhưng trong cái tư thế salon, một kiểu cách đỏm dáng của cái gọi là ‘bourgeois’. Cho nên không thấy hay mà thấy ’dzỗm’ đ̣i phải có ‘buồng lạnh’ mới là văn nhân, mới là thời thượng ngôn ngữ, chất liệu đó không làm nên sự nghiệp, họ chạy theo cái danh mà trong cái danh là hư danh, có kẻ bỏ tiền ra mua danh hoặc phải nâng bi để có tên tuổi, cái thời đó hủ hoá thấy rơ. Cũng tội cho những kẻ yêu văn chương, nghệ thuật cứ thấy ai xuất hiện, nhắc nhở, thấy ai lên báo, ca khúc phóng ra ủy mị là tâng bốc, là thần tượng, sao chữ nghĩa dễ dàng thế nhỉ? Rồi thành bất tử. Vô duyên! Lượng th́ vô số kể mà phẩm có bao nhiêu, nhưng cái buổi đó người ta đánh giá thành phẩm chớ không đánh giá của giá trị tinh hoa. Tới bây giờ cũng c̣n đuổi theo chưa chịu dừng. Hay tại chưa sáng giá? Vũ có lần nói với tôi: ‘phải có điểm dừng’ tôi nghe trong bàn rượu, nhưng nghĩ lại thấy thâm hậu. Cái dừng chính là cái để-đời. Sao gọi là để đời? V́ họ đâu có chết. Gào cho lắm tắm ở lổ. Bởi họ không thấy ḿnh ở truồng, cứ bảo có mặt quần đàng hoàng. Mụ đàn bà ngồi kế bên cười Vũ nói. Nhiều vị có cái nh́n tiêu cực hơn, cho cái đám viả hè bậy bạ. Tư duy sai lầm! Vậy là hoài niệm của ‘mémoire’ chớ không phải ‘rêver’. Please; watch your mouth! Không th́ phù mỏ, xưa tôi thường hay nghe ‘bề hội đồng’. Ba cái chữ nầy nhập tâm cho nên tôi phải ‘uốn lưỡi bảy lần’ mới nói. Những vị cho viả-hè là phường ba-láp, không sang trọng đúng cung cách của người nghệ sĩ; nhờ cái bất kể, bất đă của một thi sĩ giáo sư hóa điên, để đời nay c̣n nhắc nhở và rồi biến thành huyền thoại. Nếu huyền thoại đúng nghĩa! Người đời hay lạm dụng ngôn ngữ để thần thông biến hóa; đó cũng do từ ư thức tự hào, tự phụ mà ra. Có kẻ thần tượng ngu xuẩn, đội lên đầu thành đỉnh cao trí tuệ, thành triết gia mà thực sự đâu có thấy triết thuyết ǵ trong đó đâu, rặt là cốp-pi-chép rồi kư tên ngang tàng ở cuối bài. Học Đông học Tây, trường nọ, dạy trường kia. Lập dị tôn giáo. Chỉ có ḿnh là nhứt trên đời. Ra sách một vài tập kèm theo ‘một đại tiểu sử’ nghe lạnh xương sống. Ông Phật nói: ‘có ngày; có kẻ ăn vận như ta, nói năng như ta nhưng không phải là ta’. Nhưng đời cứ chạy theo, chạy măi không ngừng v́ đam mê và tự phụ không buông tha. Thậm chí có kẻ nhớ ngày kỵ, hương hoa quả phẩm, trà rượu, nhang khói khóc thầm. Tại sao phải làm thế? V́; tất cả sẽ đi vào cơi không. Có ai trách đâu. Làm thế khác ǵ kể công. Khoe ḿnh. Uổng! Tội cho những kẻ quá đam mê chủ nghĩa mà trở thành cơ hội chủ nghĩa, a-dzua chủ nghĩa, bốc thơm chủ nghĩa, mà tệ tàn với ngữ ngôn. Chẳng qua có quá nhiều tài, nhất ở kỷ nguyên nầy tự do truyền thông phá kỷ lục, cần chi đến Hàn Lâm Viện. Cho nên chi mạnh ai nấy làm, mạnh ai nấy nói. Ưa viết là viết chả cần phải văn với luật. Mẹc-xà-lù! Sợ ai và ai sợ ai? Văn chương tá hỏa, có vị lập ra để độc diễn thi, nhạc đứng hàng đầu, có vị ôm một ḿnh, không cho ai dành của qúy, có treo bảng hiệu ‘sân chơi dành riêng’ của Mụ-O, thành ra có nói cũng không cùng. Riết rồi chẳng cầu chứng tại ṭa, muốn vẽ ǵ đó vẽ, muốn chạm ǵ đó chạm chả symbol/label/register ǵ hết trọi. Hùm-bà-lằn! Bởi ; trong mọi dạng thức đều có chất nhiệt t́nh và ḷng tự phụ, nó ẩn chứa trong tâm can, tỳ vị mấy ngàn đời, có cách mạng văn hóa chăng nữa rồi nó cũng trồi lên. Ung thư một căn bệnh trầm luân.

 

Về quê v́ nhớ con sông bến nước, nhớ đọt rau, ngọn cỏ, nhớ tiếng gà ban trưa, nhớ áo nâu phai, nhớ em bé nhỏ miền quê, nhớ con trâu với đồng ruộng, nhớ chân lấm tay bùn ; chả nhẽ mặc áo gấm. Hề ! Quê hương trong trái tim tôi, ‘quê hương là người đó’* Vũ đưa chén rượu cho tôi như cảm thông cái t́nh hoài hương mà đời không dành cho tôi một đặc ân nào khác hơn giữa lúc nầy…bọn chúng tôi trả viả hè cho phố thị ; đợi một sáng mai khác như mọi ngày, với một ngày trong đời của Ivan Denisovich ./.

 

VƠ CÔNG LIÊM (ca.ab. ngàyvỡ/daylight begins. 10/3/2013)

 

*  Thơ : Du Tử Lê.

 

 

 

trang vơ công liêm

art2all.net