vơ công liêm

 

SẮC THÁI TRỪU TƯỢNG Và SIÊU H̀NH

Trong TƯ TƯỞNG VĂN HỌC NGHỆ THUẬT

                                                                          gởi: linh hồn nhà thơ PCT.

 

 

Mặt Đá / Stone Face - Tranh Vơ Công Liêm

      

         Đó là tư duy vượt thoát ra khỏi tư tưởng tồn trữ, chất chứa, ẩn tàng trong vùng sâu hoáy của tiềm thức mà bấy lâu nay vốn đă nằm sẳn trong một vị trí của trí tuệ, một âm vang nội tại đứng ngoài khả năng của tri giác và trực giác. Đó là phạm trù thuộc về tư tưởng của văn chương, dù rằng văn chương bác học hay văn chương b́nh dân đều khơi dậy một suy tư sáng tạo, một cái ǵ mănh liệt của tư tưởng, cái đó là tiếng nói vô ngôn của thế giới ngôn ngữ giữa trừu tượng và siêu h́nh. Gọi là ’phạm trù’ v́ hai dạng thức đó hoàn toàn cách biệt và độc lập nhưng nó nằm cùng một khái niệm phổ quát, cùng một hiện tượng siêu lư của ngôn từ để từ đó nảy sinh ra những biến thái cách riêng và biến dị như ẩn dụ; không có nghĩa là đối lập với tư duy. Một tâm thức hoạt động trong trạng thái lănh hội của trí tuệ mà dữ kiện đó thường hiện diện trong đời sống để đúc kết thành một ngôn từ mới lạ, khác thường không giống những ǵ đă xẩy ra làm ngưng trệ ḍng tri thức con người; để từ đó vượt xa hơn những tồn tại đă làm hư hại nguồn sáng tạo vô biên trong ngôn ngữ văn chương cũng như trong đời sống mà con người đang tiếp giáp một tiến tŕnh ngoại lệ giữa con người và cuộc đời, giữa hữu thể và tha thể tất cả sự lư đó cấu tạo trong một tâm thức tổng hợp để hoàn thành chức năng siêu lư của hiện hữu.

Nói chung những dữ kiện đó được gọi là bản chất: bản chất của hiện tượng, bản chất của tồn lưu, bản chất của tại thể là những ǵ hướng đến một vũ trụ tâm linh. Cho nên ’bản chất’ hay ’bản thể’ đều ở cùng một qui tŕnh tự tại mà ra, một cái ǵ chính nó, tự nó (itself), vốn tự hữu nơi nó, một cái ǵ tiềm ẩn không thể nh́n thấy bằng giác quan hay bằng trực giác mà nó đến bằng cảm nhận, một tri thức trực nhận của tri giác, trực giao và trực cảm mới đồng hóa một tư duy như thế.

Vậy bản chất là ǵ? - Bản chất trong trừu tượng và siêu h́nh được gọi chung dưới những từ : ‘substance, essence, ressources, en-soi, entité’ đôi khi c̣n gọi là như-nhiên ‘nature’. Với ngôn ngữ tiếng Việt  th́ được gọi là ‘bàn thể, thực thể, thực tướng, chân tướng’ một cái ǵ thuộc ‘bản lai diện mục’, một đặc tính cá nhân  được phơi bày mặt thực của chính nó. Nhưng với cái nh́n của những nhà tư tưởng th́ bản chất được hiểu khác nhau qua từng vai tṛ và hoàn cảnh nhưng độc lập với ư thức con người. Do đó có bản chất mới có hiện tượng, không có hiện tượng th́ bản chất không hiển lộ được điều ǵ của sự vật. K. Marx cho rằng : « bản chất là một tổng hợp, chứa đựng tất cả những bề mặt của sự vật, qui định sự vận động và phát triển của sự vật » Qua những lư luận trên cho ta một cái nh́n về chủ thể tự hữu của bản chất hay bản thể, sự vật là yếu tố xuất hành từ nội tại để thành h́nh một ngôn từ xuất thế, một diễn tŕnh tồn tại tự hữu ; đó là nền móng sinh ra tư tưởng trừu tượng và siêu h́nh trong cơi riêng để rồi gia nhập vào ngôn ngữ của văn chương, một thứ văn chương có thể xem là siêu tưởng, không có nghĩa là từ chối sự hiện diện của bản thể, ngược lại nó sẽ tạo một bầu không khí gần gũi và quen thuộc trong mọi giới và dần dà lănh hội được giá trị đích thực của nó.

Người ta t́m hiểu bản chất sự vật dựa vào lư trí suy luận nhưng thực ra vẫn không tiếp thu một cách cụ thể bởi bản chất thật sự của nó là bản chất ‘être en tant qu’être’ cho nên chi mọi sự vật  được cấu tạo từ vật chất để rồi đi t́m bản thể cho vấn đề ḿnh muốn nói. Cũng biết thêm rằng bản chất và bản thể đều có vị trí xác định cụ thể ; bản chất không bày tỏ hay hiện rơ, muốn rơ ta phải nh́n qua biểu hiện của sự vật, c̣n bản thể là cái ǵ hiện thực nói rơ điều ǵ, cho nên chi tri giác nhận được sự kiện là nhờ vào tâm thức dù đó là hiện tượng tâm lư hay vật lư. Cái đó là vấn đề của ‘tri thức luận’ hơn là ‘hữu thể học’. V́ thế ; bản chất là cái đang phơi mở một tâm trạng tồn trử qua hiện tượng của dạng thức ngôn từ trên con đường hướng về tư tưởng, tư tưởng đó là Đường Lối (Way/Chemin ; direction) chuyển dịch, con đường trở thành bản chất. Từ đó người ta phân biệt được thế giới siêu nhiên (monde suprasensible) bao gồm những ư tưởng, ư niệm thể hiện qua tâm thức hoặc phát xuất từ ư thức con người để trở thành hiện tượng lạ (phénoménal) đó là thao thức trào vọt  để cảm nhận được của hữu thể ( jaillissement de l’être) trong ta và đưa vào con đường tư tưởng của trừu tượng và siêu h́nh mà điều đó không c̣n ngần ngại với hiện hữu. Tư tưởng nầy đưa tới cái nh́n khác biệt. Tây phương không giải thích ngọn ngành đâu là bản thể tuyệt đối mà chỉ nh́n vào hiện thể của sự vật để xác định ‘con đường’của ḿnh. Đông phương qui về tâm linh với chủ trương ‘thiên lư tại nhân tâm’ khơi nguồn từ chân lư của  ‘VÔ’, vô ở đây là Tâm-Đạo. Vô không có nghĩa là không có ǵ mà bao hàm một chủ thể là HỮU ; có tất và cũng không-có tất v́ Có và Không là một. Ở đó không có cái ǵ để định danh, định h́nh hay định thể, cho nên Có cũng là Không  và Không cũng là Có. Đó là lư sự gần giống với Sắc Không nhà Phật. Do đó sắc thái của trừu tượng và siêu h́nh nó nằm trong Vô và Hữu biến đổi bất thường, nó đ̣i hỏi một tri thức luận để cảm nhận cái ngôn ngữ siêu lư đó, v́ rằng ; nó là ‘vô’ nhưng không hẳn là ‘vô’, nó là ‘hữu’ nhưng không hẳn là ‘hữu’. Lăo Tử cho đó là ‘hữu vô tương sinh’, cái thứ ngôn ngữ nầy nó có một thái độ dị biệt bởi nó xuất phát từ chỗ không từ đâu đến và không đi về đâu mà phải cảm nhận nó bằng tâm thức, không lư lẽ, không giải thích nó nằm trong cái trục miên viễn, thường hằng, nó là ‘con chữ’ -mot, vocable, avis/word, note of words- tự nó mà ra và rồi trở về tự nó. Một dụng ngữ đặc biệt như một hiện tượng lạ của ngôn từ, không c̣n thấy màu sắc của trừu tượng hay siêu h́nh vấn vít vào đó, dù đă có ; nó trở nên như-nhiên và b́nh thường hóa mà ta  thường bắt gặp trên thơ văn, một tri nhận liễu quán của văn chương hiện nay.

Tâm thức đó chính là tri thức đ̣i hỏi một đối thể bởi nếu không có nó th́ tư duy đó xem như bất-khả-thể, kế đến đ̣i hỏi tri giác tính, nếu không có th́ không nhận ra được cái nguyên tính của trừu tượng và siêu h́nh, và một đ̣i hỏi khác là khả năng tính tức hiệu lực tính , những đ̣i hỏi trên nó nằm trong phạm trù triết học, song le ; nó giữ được vai tṛ chủ thể và khách thể, nếu không th́ không thể xác định tính của tri thức hữu thức v́ cả hai thứ đó nó xuất xứ từ tâm thức nội tại để thành h́nh ‘tiếng nói’, cái đó không phải ngẫu nhiên thành văn mà nó thành h́nh trong tư thế của tâm thức (thường xẩy ra cho những nhà thơ). Cái đó thuộc về ư thức hữu thể tính trong biểu tượng. Cho nên chi biểu lộ tư tưởng của trừu tượng và siêu h́nh là đặc tính cá thể, cho ta một nhận thức được chiều sâu vô cùng của tiềm thức, chính cái thâm hậu đó sẽ bừng lên và soi rọi một biểu lộ mặc khải, những bí ẩn của tư duy là cần thiết hơn bao giờ để ‘phát ngôn’ trong chức năng của hữu thể tức bản thể tự tại, đó là bản chất như nhiên  của khoa vật lư cũng như khoa tâm lư.  Nói rộng ra đó là đường về chủ thể hữu ngă. Lối về đó phải vượt qua hai cái nh́n, cái nh́n khách quan và cái nh́n duy tâm để nhận ra được thực thể của bản chất trừu tượng và siêu h́nh mà điều đó mô tả con người như một chủ thể qua thân xác (corp-suject/body subject) như trường hợp của Gabriel Marcel, Gabriel Madinier nhất là Merleau-Ponty. Muốn đi tới một nhận thức ổn thỏa, Merleau-Ponty thấy cần có một quan niệm mới về ư thức và về thân thể, một ư thức hữu giác (perceptive) tại thể nghĩa là hiện thân nơi thế giới vật chất ; nhờ thế mà chủ thể và khách thể (khách quan) bắt gặp nhau trong trạng thái như-nhiên để sáng tỏ vai tṛ chủ động của trừu tượng và siêu h́nh trong tư tưởng. Merleau-Ponty nhận ra được cái uyên nguyên, khởi thủy của sự sống trong xă hội tha nhân là đối tượng của sự vật, chính tha nhân là vai tṛ chủ thể khách quan, nếu đứng trong lập trường khách quan th́ Merleau-Ponty chỉ nhận ra khách thể mà thôi. Nói một cách trừu tượng hơn là ‘hiện hữu cho ḿnh’ (être pour soi) tức chứa đựng trong một cơ cấu tự nó hiện hữu cho người khác tức là tha nhân (être pour-autrui). Vị chi trừu tượng và siêu h́nh là chủ thể của tư tưởng. Hegel quan niệm tinh thần không phải là một cái ǵ có tính chất tự ư thức ; v́ : «Tôi chỉ hiện hữu cho tôi khi mà tôi hiện hữu cho người khác là v́ người khác hiện hữu đối với tôi » (Je ne suis pour moi qu’en étant pour l’autre est pour moi).

Trong tư tưởng trừu tượng và siêu h́nh có thể là nguồn cơn tự sự du nhập từ ngoại tại để đi thẳng vào nội tại bằng một ư thức sâu lắng (tiềm thức) bởi do từ mọi hiện tượng xẩy ra cấu thành một tri giác hữu thức, tác động trực tiếp vào những yếu tố siêu nhiên, mà chính sự can thiệp vô h́nh qua những hiện tượng của huyền thoại, thần thoại, biến dịch cuộc đời ; tất cả biến tŕnh đó làm cho con người nghĩ rằng ngoài thế giới hữu h́nh c̣n có một thế giới vô h́nh, luôn luôn là nơi chốn cư ngụ trong tâm thức để rồi tạo nên những ảo giác có ư thức của thế giới siêu nhiên, vô h́nh chung nó trở nên như nhiên để rồi biến dạng qua h́nh thái của trừu tượng, trừu tượng nảy sinh và tiềm tàng vào lư giải tri thức luận ; bộc phát thành một thứ ngôn từ siêu thể được thừa nhận như hiện hữu của sự vật.

Về tư tưởng siêu h́nh (état métaphysique) không biết đến từ đâu, có thể bắt nguồn từ tôn giáo mà ra, nh́n Thượng đế qua lăng kính của hữu thể sang tha thể, nó nằm trong phạm trù của thần linh. Cho nên siêu h́nh là cái ǵ nằm ngoài năng lực siêu nhiên của vũ trụ giới, chuyển hóa và biểu hiện thành hiện tượng, để biến thành bản thể, bản chất của tự nó. Mối tư duy nầy không thể biểu đồng t́nh của hai triết thuyết thuộc  tư tưởng duy tâm và duy vật hoặc nó nằm trong vị trí chủ quan và khách quan. Nói chung nó sinh ra từ biểu tượng (chiffer/cypher) một cách thức của hiện hữu tự thể.Từ siêu h́nh (metaphysics) nó biến thành qui nạp đối tượng (charged objects) dưới h́nh thức biến dạng hóa thân (metamorphoses), đặc biệt cho nghệ thuật tạc tạo (Phi châu) mà ngày nay được thâm nhập rộng răi. Đó là cái mốc bước vào thế giới trừu tượng và siêu h́nh, phát huy vào đó để nhận thức được chân tướng của nó. Chính cái khâu nầy đă đưa thi họa vào con đường siêu lư của hai yêu cầu trên. Hoàn cảnh không gian, thời gian, hoàn cảnh con người và xă hội ḥa nhập vào vũ trụ tâm thức để hoàn thành chức năng sáng tạo bằng mọi phương hướng ; không thể đứng lại trong vị trí cố hữu như thế. Người ta bung phá như một đ̣i hỏi của trí tuệ, đó là nguồn mạch phát sinh tư duy và nói lên bản chất tự tại giữa trừu tượng và siêu h́nh mà con người phải đạt như kỳ vọng.

Không những trong lănh vực văn chương tư tưởng của trừu tượng và siêu h́nh, ḍng tư tưởng đó đă chiếm cứ trong một tâm thức phát tiết khác, một phát thảo sôi động hơn, diễn tả cái ‘hùng tráng’ trong nghệ thuật, nghệ thuật tượng h́nh, điêu khắc, tranh vẽ đều mang một h́nh thái vượt thoát khỏi tri giác để ư thức một trạng thái siêu nhiên hơn. Cái đó nó ẩn tàng trong vị trí của trừu tượng và không-đối- tượng khách thể nghệ thuật (abstract and nonobjective) cho nên văn chương cũng như nghệ thuật là một thể thức có tác dụng cụ thể hoặc h́nh ảnh đó không tham gia trực tiếp vào ngoại giới (external) hoặc cảm nhận trung thực từ tri giác (perceived) mà ra. Thời điểm của trừu tượng và không đối tượng khách thể được đề cập đến một cách mănh liệt của nghệ thuật (hội họa) ở thế kỷ 20. Trừu tượng đưa vào tác phẩm như một h́nh ảnh đă nói lên sự trừu tượng đó hoặc đó là nền tảng cho nguồn cơn tự phát của h́nh dáng con người, phong cảnh hoặc đối tượng tĩnh vật nhờ đó mà biến đổi toàn diện trong hai môi trường văn chương và hội họa nghệ thuật.

Siêu h́nh không có nghĩa là đồng nghĩa hay gần gũi với trừu tượng, như đă nói ở trên , cả hai là dị biệt, đứng cách riêng trong vai tṛ chủ thể và khách thể. Vậy siêu h́nh là ǵ ? –Nó trở thành khoa học tự nhiên (science), có một sự tàng ẩn mà nhận thức ra được vị trí cách riêng của nó, đó là nguyên nhân đưa tới hiện hữu tồn lưu (existence) và tri nhận (knowledge) đó là phạm trù dành cho triết học : thay đổi t́nh huống, trạng thái tâm linh hoặc h́nh thức sự vật , thay đổi những ‘tế bào’ làm phương hại cho vấn đề của bản thể từ một phần chủ thể thân xác hay liên quan đến những việc khác trong mọi lănh vực của chủ thể và khách thể. Nhưng nó cũng chuyên chở được một vài thứ :  của thế giới loài người, loài vật một tinh thần siêu h́nh giữa vũ trụ quan, một sự hiện diện bằng phẳng để tạo nên một nhận thức của h́nh ảnh sự vật trong một hư cấu có tính hiện thực mà ngay cả Pablo Picasso cho đến Daniel Spoerri đều bắt chụp được giữa hai trạng thái trừu tượng và siêu h́nh, hội nhập cùng hoàn cảnh của một thứ nghệ thuật siêu lư đó.

 

 

Qua bài viết nầy cho ta một cái nh́n chu đáo giữa trừu tượng và siêu h́nh. Là phạm trù văn chương và nghệ thuật, cả hai b́nh diện đều có tính đặc thù cách riêng qua mỗi vai tṛ giữa hữu thức và vô thức, để lại một dấu hiệu của chủ thể và tha thể bao gồm một siêu lư, chứa đựng trong một ngôn từ mà từ lâu nó tồn tại trong một bản chất tự có, một vị trí lắng đọng trong tiềm thức chờ đợi để phát sinh. Do đó ngôn từ đă vượt thoát ra khỏi bầu khí quyển của vũ trụ giới để biến h́nh vào cơi như nh́ên một cách b́nh thường. Nó hiển lộ cụ thể qua một thứ văn chương như ngầm nói lên sự hiện hữu tự nó. Nhờ đó những gịng văn thơ thoát tục là nói lên cái ǵ tiềm ẩn bấy lâu nay. Cái đó là vận hành của tri thức , một trạng thái hiện hữu trực tiếp đến với đối tượng tha thể. Đó là điều thôi thúc mănh liệt hướng đến sự nắm giữ một cơ bản, để biểu lộ của hai trường phái : văn học và nghệ thuật.

Từ đấy ; những gi thuộc về trừu tượng và siêu h́nh đều quy về biểu tượng học, trong đó có sự dự phần của ‘bản chất/hiện tượng’ đưa đến những phạm trù của triết học như ‘bản thể/hiện hữu’ ‘hữu thể/hiện thể’ ‘tồn lưu/tồn thể’ dù dưới dạng thức nào đi nữa chỉ là h́nh thức sáng tỏ một nội tại muốn khai phá cho một bản thể tự hữu tuyệt đối. Chính là lúc ta bắt gặp ngôn từ trừu tượng trong thơ văn không c̣n là chướng ngại của duy lư hay duy tâm, h́nh thái đó được an vị trong sự cảm nhận trong suốt của ư thức, một tri thức như nhiên không c̣n xa lạ giữa kỷ nguyên nầy. Điển h́nh ngày nay ta bắt gặp những ngôn từ như thế, tưởng bế tắc nhưng thật sự nó có cái siêu lư của nó nhất là thơ tứ luôn luôn là tiềm ẩn dù dưới h́nh thức trừu tượng hay siêu h́nh để rồi phát tiết ra những ngôn từ như nhiên không c̣n xa lạ, ngỡ ngàng cho văn chương ngày nay. Với hội họa điều nầy đă phát khởi từ đầu thế kỷ thứ 20 là một đánh dấu lớn lao trong hai vị trí nầy, văn chương trừu tượng và siêu h́nh vốn đă ngự trị như bản chất tự có của tâm thức và trí năng, nó trở nên hiện tượng bất khả phân hay bất cứ lúc nào, thời nào giữa vũ trụ nhân sinh qua ḍng tâm thức của con người mỗi khi lănh hội và tri nhận, một hội đủ cho giới văn nhân để sáng tạo nét đặc thù cho tác phẩm của ḿnh mà bấy lâu nay bị xích hóa trong một tư duy kiềm tỏa bởi tập quán cố cựu, đóng khung trong tư thế g̣ đống, ngỗn ngang, làm mất nguồn sáng tạo vô biên, tự hữu của chính nó .

   

VƠ CÔNG LIÊM (ca.ab kỵ mẹ và ngày sinh của Rồng 14/3/2012)

 

*************************

SÁCH ĐỌC :

-  Philosophy by Karl Jaspers 1932. New York. NY. USA 1968.

-  Introduction to Metaphysics by M. Heidegger. Yale Nota Bene. New Haven & London 2000.

TRANH VẼ : Mặt Đá/ Stone Face . Khổ 12’X 16’ trên giấy cứng. Acrylics+ mixed. 2009. vcl

 

 

 

 

art2all.net