vơ công liêm


TÂM THỨC PHẢN KHÁNG CỦA HUỆ KHẢ

                                                          Nhớ mẹ. (1903-1987)



          Trên đường đến Thiếu Lâm Tự ở Tung Sơn; Thần Quang đại sư mang một tư duy vô sư.


Người đến trong nỗi đau khổ tuyệt vọng, nỗi ưu tư khắc khoải cho một phản kháng nội tại của hành giả. Thần Quang một thiền sư Trung Hoa ở tk. thứ sáu, người đă chối bỏ mọi hệ lụy của Khổng và Lăo giáo, từ khước sự uyên thâm về lẽ đạo mà ông đă dày công tu tập. Thần Quang quyết ra đi và t́m đến đại sư người Thiên Trúc để tu học. Đó là đại sư Bồ Đề Đạt Ma (Bodhidharma) vị tổ đầu thiên của Thiền tông. Một tư tưởng vĩ đại làm chấn động cả lục điạ Trung Hoa từ triều thần đến bần dân. Thần Quang t́m đến Bồ Đề Đạt Ma trong một tâm thức phản kháng để được giải thoát hoàn toàn cho một t́nh huống bi thảm không có lối thoát, một thái độ đau khổ cùng cực là thái độ của kẻ thoát ly khỏi trần tục để đi vào thế giới như nhiên. Thần Quang đến với Bồ Đề Đạt Ma không phải v́ hiếu tri, cũng chẳng phải cầu đạo mà t́m đến một tâm như vô sư của một con người đau khổ, bức xúc trước một nội tại dằn xé cả tâm hồn lẫn thể xác của một con người đang ngập trong bóng tối, đắm ch́m trong một thế giới huyễn hóa đầy hư ảo…


Khi nói đến tâm thức tất cho ta một ư niệm về ngă thức, ngă thức ở đây là nhận thức (awareness) cho một ư thức trong sáng (consciouness); cái đó gọi là ư thức chân tâm, một tâm-như-phật để thấy được tâm với tâm, một biểu thị phản kháng nội tại của bản ngă, một thứ ngă mạn/ego là bản chất nội tại tức ḷng tư kỷ /selfishness là ngă thể hóa, là ngă thể phân biệt, là ngă suy tư, là ngă phân biệt không c̣n thuộc về ḿnh mà thuộc về cơi khác/beyond/others; đứng ở cương vị này là lúc Thần Quang phủ nhận ở chính ḿnh và cho đó là phi ngă. T́m đến là ‘trùng trùng duyên khởi / paticca-samuppàda’. Phạn ngữ giải thích rằng: nó đến như nguyên nhân, bởi có liên can giữa liên-quan-quả và quả-liên-quan-nhân; cùng nhau, giống nhau và đồng khởi như nhau gọi chung là trùng trùng duyên khởi có nghĩa mọi hiện tượng dù hữu h́nh hay vô h́nh, cụ thể hay trừu tượng, ngay cả siêu h́nh tượng đều có mối liên hệ lẫn nhau. Thế th́ Thần Quang và Tổ gặp nhau không c̣n là tự-thể mà nương vào nhau để hiện hữu tồn lưu nhân thế, một hiện hữu của duyên sanh, duyên khởi là ḥa hợp và tức thời th́ gọi là duyên diệt. Thành thử duyên khởi trở thành thuật ngữ nhà Phật c̣n gọi là nhân-duyên. Giữa Tổ và người tu học là một tổng thể của 12 cái nhân duyên: vô minh, hành, thức, sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, lăo, tử. Gọi chung là ‘thập nhị nhân duyên’ là ở chỗ đó. Bồ Đề Đạt Ma nhận ra được điều nầy khi đối diện với Thần Quang dưới tuyết hồng (blood snow) không c̣n ngạc nhiên ngay cả khi Thần Quang đưa lên cánh tay chặt đứt khỏi xác như một thái độ phản kháng của kẻ cùng cực; một bày tỏ sáng thế của liễu tri vô ngă tánh, một thức tỉnh giữa sự cầu xin để được giải thoát bởi đau khổ (dukkha). Thái độ cùng cực của Thần Quang là soi rọi vào tư tưởng lớn của Ấn Độ giữa ngă (atman) và vô-ngă (anatta) mà Phật đă trải nghiệm sáu (6) năm khổ hạnh và Bồ Đề Đạt Ma với chín (9) năm diện bích. Thần Quang đem lại cho Bồ Đề Đạt Ma một sự giác ngộ tự thân. Tổ nhận ra được Tri kiến vô kiến, thể tánh tinh minh là phân biệt được Thức và phân biệt được Trí. Đó là duyên hay nghiệp giữa hữu thể và tha thể. Thần Quang và Bồ Đề Đạt Ma phải hóa giải trước t́nh huống mà biểu thị cái toàn thể tính bất-khả-tri để có một quyết định dứt khoát của kẻ tu và hành giả. Mà là tiếng ‘thốt/ spake’ để phá trừ kiến chấp thời mới tới ‘đáo-bỉ-ngạn’ của một tâm thức không phản kháng (non-révolté). Bồ Đề Đạt Ma thấy được chân tâm của Thần Quang là phá chấp; cái sự đó chính là bát-nhă (prajnă) là nhận thức trong sáng (transcendence conciousness). Cả hai vị đều hướng tới một tâm thức siêu việt tứ-ngộ-nhân-tâm. Là; vị trí giữa hai đối tượng chủ thể và khách thể của: tâm và an tâm. Khi đặt vấn đề cho một đ̣i hỏi. Bồ Đề Đạt Ma là bản ngă nhận thức và Thần Quang là ngă vị nhận thức; xác nhận chính ḿnh tức cá thể chính ḿnh; đồng thời cả hai có cái ngă phân biệt trong đó. Bồ Đề Đạt Ma là chủ thể linh động có trách nhiệm và một bên là khách thể thụ động muốn dự cuộc (Thần Quang). Cả hai coi như chủ thể gặp gỡ và thừa nhận, v́; cả hai đang rơi vào hoàn cảnh khốn cùng, trắc ẩn và xót thương. Có phải đó là nội thức phản kháng của sự lư đi tới quyết định và thi hành? -Đó là cái chính yếu cho cả hai trước một đối kháng hiện hữu (being) và trống-không (nothingness) ấy là bước khởi đầu để đi tới mọi thể thức thuộc về hư vô (nil). Vô ở đây là Rỗng –The ought-is it Nothingness, bởi tự tại nó là vô-nghĩa –by no meaning. Bồ Đề Đạt Ma và Thần Quang đang đứng trước hiện hữu và hư vô như tiếng nói trung thực giữa như-người và như-phật. Phật đă đi vào hư vô, nói theo Nietzsche là ‘Thượng đế đă chết’ tức con người đứng trước sự im lặng vô biên của hố thẳm là sự im lặng của Phật, nghĩa là không hiện hữu mà chỉ có như-nhiên là hiện hữu, thời tất không thể đi tới tồn loạt hay tồn lui. Sa đoạ của con người là vị ngă thúc dục, ch́m đắm để rồi tư phản kháng lấy ḿnh –Can one live as a rebel (A. Camus). Thần Quang và Zarathustra là hiện trạng của tư duy, một phủ nhận bắt nguồn từ tiếng ‘Thốt/Spake’ mà ra. Đó là tiếng nói khước từ của Bồ Đề Đạt Ma vừa là tiếng nói phản kháng của Thần Quang. Bồ Đề Đạt Ma nh́n Thần Quang đến trước cửa chùa là hư-vô-tính. Nhưng; Tổ không thể hoài nghi ở tiếng ‘thốt’ mà là tiếng ‘thét’ ở chính ḿnh như một thức tỉnh. (trong: Metaphysical rebellion/The Rebel/L’Homme Révolté by Albert Camus). Chất chứa ở Thần Quang một nội tại phản kháng không thể xóa trong ư thức, nó lịm trong một trạng thái khẩn trương và không dứt để rồi chỉ c̣n tiếng vọng tha thiết của cầu khẩn, van xin; mà đă ‘thốt’ tất thốt để đi vào hư vô. V́ rằng; giữa Tổ và đệ tử là đồng lơa trong một trạng huống phản kháng nội tại. Cả hai chỉ là một không có hai giữa lúc này của chối bỏ và phản kháng. Phản kháng của Thần Quang là nhu cầu gia nhập. Phản kháng của Tổ là vị tha. Đó là lư do đưa tới phản kháng siêu h́nh hay gọi là phản kháng hư vô yếu tính nằm trong chối từ hay cứu rỗi hay tế độ chúng sanh, một sự ban ơn do đó không c̣n là tuyệt đối tồn lưu –La révolté veut tout, ou ne veut rien (A. Camus). Thần Quang và Bồ Đề Đạt Ma trở nên vô-niệm tức tâm-không-phân-biệt. Tổ nh́n hiện thể bi đát như chứng thực lời cầu đạo. V́; niệm là vô thức trong tạng-thức. Họ phải nghĩ ở chính họ: ‘Ta không phải là Ta và cái không phải là Ta tức là Ta’. Đó là Chân-Không (Sunyata) của cái gọi là bất-diệt và hữu-diệt ‘la discrimination de la non-discrimimination’ trong một tâm thức như-nhiên, trong bóng không vướng đục. Cho nên chi giữa Tổ và kẻ cầu đạo đang nằm trong trạng huống thăm ḍ để đối trị có tính chất hư vô và hủy diệt; đó là cốt cách của người tu thiền. Mà thiền là thức để tỉnh của tâm và từ đó đi tới chân lư tánh không. Thần Quang đứng dưới trời đông giá suốt đêm là một thách đố bản ngă. Bồ Đề Đạt Ma diện bích suốt chín năm là một thách đố tự tại, một dằn co giữa thần và xác. Tâm trạng của hai kẻ tu không thoát khỏi ṿng cương tỏa của cái gọi là ‘bản lai diện mục’ mà phải quay về với chính giác của tâm-vô-niệm, v́; tâm vô niệm là tâm-vô-thức để cả hai cùng đồng khởi trong ư niệm siêu-việt-tính-không, nghĩa là không phân biệt để đi tới giác ngộ là nương vào Ư-thức-Mạt-na (Manas Vijnăna) để diệt ngă cái đó là ‘diệt’ của A-Lại-Da-Thức (Alaya Vijnăna) th́ mới mong toàn thiện.Theo Phật thuyết chủ trương ở tự-tính, tự-ngă là điều vô minh, vọng niệm là việc đầu tiên nơi con người. Ư thức về về bản tính của đau khổ và nguyên nhân sự cớ đưa tới đau khổ, tuyệt vọng để được giải thoát và tự do là giác ngộ về quá tŕnh diễn biến của định luật nhân duyên (pratitỳasamutpada); cho nên Bồ Đề Đạt Ma trở nên vô chấp ngă trước một con người chấp ngă như Thần Quang. Mà nh́n mọi hiện thể là hư không v́ do nhân duyên sinh của trùng duyên khởi mà ra. Nhưng; giác ngộ của kẻ đi cầu t́m là phải khai tâm trước khi giác ngộ, chớ không phải đem cái niệm ra để nói đến giác ngộ. Thần Quang hiểu thấu đáo thâm hậu đó khi đối diện với Tổ. Tổ khai tâm cho Thần Quang là hiểu được ư cầu xin và nhận đó là đệ tử để phong phật tánh là Huệ Khả. Hốt nhiên! Tổ đốn-ngộ giữa thức và vô thức, giữa ngă và phi-ngă (moi et non-moi) là ở chỗ đó. Thực ra; câu chuyện giữa hai tu sĩ chưa hẳn đă là thực, dù là chuyện kể đều xây dựng trên một lập trường phi lư nhưng trong phi lư đă đưa vào đó một ư thức tánh-không của phép tu học. Một đằng chất chứa bản ngă bất ổn, phiến động tâm tư, một phản kháng nội tại mong được giải thoát là nghịch lư tính cho việc tu học mà quá tŕnh là một chân tu, một đằng giao động trước t́nh huống cũng là một phản kháng nội tại của vô-niệm. Đó là nhân tố để thành chuyện trong việc hướng đến thiền tính là cứu cánh để đạt mục đích của ước thệ hiện sinh, một yếu tố tâm lư học giữa chối từ và gia nhập. Bởi; cả hai là những con người ‘khổ hạnh/ passion’. Khổ hạnh là một tự kỷ ám thị xa lià trần thế t́m đường giải thoát cho một bản ngă tự tại. Cái sự đó hoàn toàn nghịch lư tính của thiền, v́ rằng yếu tính của thiền là tiêu diệt bản ngă để chỉ c̣n lại cái sứ mệnh thiêng liêng là đối diện chân thực của bản ngă trong ngă thức mà thôi. Vậy cho nên Bồ Đề Đạt Ma và Thần Quang đ̣i hỏi duy nhất một tâm thức Giác Ngộ để không c̣n thấy ḿnh trước vũ trụ bao la của tánh-không mà để nhận ra hiện hữu và phi hữu. Trước một hiện thể vũ trụ và nhân sinh; Tổ phải thoát tục để nhập cuộc, nghĩa là không c̣n lưỡng lự giữa thực tánh và vô thức tánh mà xóa tan bờ vọng ảo của nghi ngờ ‘être ou ne pas être / to be or not to be’ giữa có và không mà đỏi hỏi một nhận thức thấu triệt. Cuối cùng Bồ Đề Đạt Ma nhận ra rằng: Thần Quang vị đạo hơn vị ḿnh, một thách đố của Thần Quang chính là con đường đi tới giác ngộ viên măn của Tổ. Đấy cũng là lư do phân định được giữa chủ thể và khách thể vốn là duyên khởi. Tư duy của Tổ là đi tới chánh quả, tư duy của đệ tử là trí tuệ để chinh phục bản ngă. Ngộ được là thực nghiệm thức tỉnh về chân lư Bát Nhă.

Dựa theo triết thuyết của Descartes: ‘Tôi suy tư do đó tôi hiện hữu’. Cái tôi ở đây là ngă, là hiện hữu. Tâm thức phản kháng của Huệ Khả là hiện hữu là ư thức tuyệt đối cho tư duy chớ không nằm trong hành động. Mỗi khi nói đến phản kháng tức vọng động, ngược với tôn chỉ của thiền là tỉnh để nhận thức. Phản Kháng của Huệ Khả là được sống lại từ đau khổ, tuyệt vọng để t́m đến chân lư tánh không. Con người phản kháng là con người đứng trước một hiện thể tất yếu hoặc sau cái thiêng liêng mà ở đó mọi lời đáp, yêu sách phải là của con người. Phản kháng là biện minh cho sự thật. Vấn đề phản kháng mang tính chất hiện thực cấp thiết của chối bỏ hay dự cuộc. Đó là quyết định tối hậu của Tổ và hành giả. Cho nên Huệ Khả phản kháng là tại độ của chúng sinh cùng nhau duyên khởi để được tồn linh, tồn lại, tồn lập trong cùng một phương hướng hiện sinh tính; tư tưởng phản kháng là một trạng huống khẩn trương, là một tối hậu thư đưa tới quyết định. Khởi từ khi cơn dấy động bừng dậy ở kẻ tu và người xin tu là nỗi thống khổ tự tại trước một t́nh huống đau khổ, tuyệt vọng và bi thương. Một kẻ chịu đọa đày th́ toàn thể kẻ khác cũng bị đọa đày; để rồi cả hai buộc phải suy tư để hiện hữu / cogito ergo sum. Nhưng; đó là cơi chung của nhân gian đưa tới phản kháng. Như vậy; hiện diện của Huệ Khả là hiện hữu. Một hiện hữu đả thông với Tổ. Hai nhận xét đó là phân tích hóa giải của trạng huống bi đát. Hẳn nhiên đưa tới lư lẽ hoài nghi. Phật không hoài nghi chúng sanh. Bồ Đề Đạt Ma hoài nghi bởi tự tánh, v́ chúng sanh khuấy động do đó sanh ra phản kháng. Hoặc phản kháng do áp lực hay đè nén. Cái sự hoài nghi của Tổ là ḷng xót thương cho con người đang rơi vào tuyệt vọng. Trong tinh thần phản kháng, con người tự vượt ḿnh để đạt ư kẻ kia. Huệ Khả đă đánh động đúng chỗ tinh thần Bát Nhă ở Tổ. Vậy th́ tinh thần phản kháng phải tự ḿnh t́m đến, là một biểu lộ cụ thể với những lư do đưa ra, không t́m thấy nó ở bên ngoài. Nó đành ḷng chấp thuận, tự kiểm xét chính ḿnh để t́m cách đối xử giữa kẻ đưa đường – Il faut qu’elle consentle à s’examiner pour apprendre à se conduire. Vấn đề là xem lại cái sự an tâm và cái sự bất an có trùng hợp nhau không hay chỉ là cái cớ để nói lên tâm trạng của con người phản kháng để có thể đưa đến cái diệt dục của vọng động. Do đó; tinh thần phản kháng không những chỉ (only-one) ở Huệ Khả mà ở mọi người (every-one), phản kháng không sống dậy là nguồn cơn do bát nhă chế ngự trong ‘tế bào’ của tế độ. Bồ Đề Đạt Ma đă vượt ra khỏi cơi ngoài / beyond / au-dela de của phản kháng để thốt tiếng ‘không’ một chối bỏ để nhận ra tánh không của cái sự không khước từ, hiểu rộng hơn là không từ nan mà phải chấp nhận . Đó là cái mà người nói ‘không’ và người kia nói ‘dạ’ từ cửa miệng thốt ra là đánh dấu giữa hiện thể (BĐĐM) và tha thể (HK); như vậy cả hai là những con người dự cuộc trước nghiệp của khổ/dukkha, cái này nó nằm trong 7 thức: vô minh, ái, thủ thuộc lậu hoặc hành và hữu thuộc nghiệp của đau khổ và bất hạnh.V́ rằng; theo Phạn phân tích: Cái này có – cái kia có. Cái này không – cái kia không (Imasmim asati idam na hoti).Cái này sanh – cái kia sanh (Imassuppàdà idam uppajjati). Cái này diệt – cái kia diệt (Imassa nirodhà idam nirujjhati) (trích từ Viện nghiên cứu Phật học Việtnam . 1992). Rộng nghĩa: ‘không tức thị không’ là chỗ đó!


Nói rút lại; tiếng ‘Không’ là xác định cho một hiện hữu tồn lưu; cùng ư niệm đó cho ta nhận thấy cảm xúc cùng cực của kẻ phản kháng; phản kháng nội tại chính là đánh động vào cái sự phản kháng ngoại tại của Tổ. Cái ngộ đạo nửa thực, nửa giả, đùa cợt, dám làm, dám chịu của Huệ Khả là một thách đố buộc phải hành động giữa đối tượng cần ḥa giải, hoà hợp để không c̣n thấy ở đó là hố thẳm tội lỗi hay tuyệt vọng. Vậy là cả hai ‘đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu’ và; giữa hai bên không c̣n nhận ra ḿnh tuyệt vọng / désespoir /despair . Tuyệt vọng nghĩa là xa rời mọi nguyện vọng trên b́nh diện thiết tha cầu xin mà ở đó là tiếng nói khuất phục. Cho nên chi con người phản kháng mang nặng tư duy vừa dự cuộc vừa đồng hóa để biến ḿnh là ‘toàn không’ là hư vô để đi vào vĩnh viễn tồn lưu mà mỗi khi đi vào hư vô th́ không c̣n vướng tục, không c̣n sợ chi là tồn loạt, tồn lui, tồn lủi, tồn lùi bởi những thứ đó khống chế trong một tri thức của con người. Phản kháng là thế đó! là chối bỏ để đi vào chân không. Đấy là tia lửa chặt đứt mọi vọng niệm. Từ đó nhận ra rằng tâm thức phản kháng của Huệ Khả là để được thoát tục, c̣n Tổ phản kháng là để giải thoát cái đau khổ cùng cực, cái sanh ra bi thảm (The Birth of Tragedy (Nietzsche). Ở hoàn cảnh này Huệ Khả và Tổ dự cuộc chơi với đời bằng một nỗ lực ở chỗ tự phê tự giác, giác tha (Attempt at a Self-Criticism) là yếu tố cần có giữa chủ thể và tha thể. Trái lại; tinh thần phản kháng có từ trong nguyên lư của nó chỉ đ̣i hỏi một sự thán phục nào đó để đi tới ‘duyên sanh / duyên khởi’. Tinh thần phản kháng là cái sự dám làm để chịu đựng đau khổ về phiá ḿnh. Phản kháng ư thức là chấp nhận thương đau, nghĩa là ta và tha nhân cùng đồng hóa để đi tới chân không của hoài vọng. Luận ra ở đây là bao hàm một tổng thể của phản kháng siêu h́nh. Sao gọi là phản kháng siêu h́nh? –V́ nó bác bỏ mọi cứu cánh của con người và tạo vật. Phản kháng siêu h́nh là nhập định (meditation) để thấy ḿnh thấy ta, trăm trận trăm thắng. Như vậy; trong trường hợp này cho chúng ta một nhận xét phán đoán về ‘giá trị tuyệt đối’ và mặc khải phủ nhận không chịu đón nhận tức th́, v́ theo kẻ phản kháng siêu h́nh là đứng lên tước quyền cho sự phán xét. Từ khước phán xét của con người mà chỉ có cái tâm phán xét và giải tội. Huệ Khả muốn xác nhận hiện hữu của ḿnh là bi thảm gây nên để làm sao lời thốt đó đi vào chân không. Trong cái tâm sa đọa và an tâm cho cái sự sa đọa là một hiện thể quyết định để thức tỉnh chớ không an tâm để lột xác. Phản kháng siêu h́nh là thách thức đối tượng nhiều hơn là chối bỏ . Cơ hồ phân định được kẻ hiện diện với Phật ai là chân tâm? -cái đó không phải là công-án, không phải là ‘thốt’ cũng chẳng phải là ‘hốt nhiên’ mà một cuộc đối thoại đầy bi-trí-dũng. Phản kháng siêu h́nh là dấy động một nội tại đang đương đầu, đưa đối tượng vào ngơ cụt. Nhưng Huệ Khả đă bắn nhầm hơn bỏ sót. Chín năm diện bích chưa đủ thấy nhân gian? Và; cũng trong chín năm đây là lần đầu Tổ thách đố để quyết định sứ mạng. Và; sau ngày đó Tổ không c̣n diện bích mà chờ ngày trao y áo cho Huệ Khả. Cuộc dấy động cuồng lưu, phong tỏa là đánh động tinh thần phản kháng của con người dự cuộc trước cuộc đời, là chấp nhận cho mọi thương đau của kẻ khác.


Vậy th́ Bồ Đề Đạt Ma đă khai ngộ cho Huệ Khả trước khi truyền tâm ấn và y bát? -Trong kinh Viên Giác có đoạn ghi như sau: “Nhất thiết tu đa đa giáo như tiêu nguyệt chỉ”. Nghĩa là đừng nhầm lẫn giữa ngón tay và trăng mà nh́n vào đó như đă khai ngộ cho kẻ khác. Đó là tánh không; phép mầu tu tập của Thiền đạo ./.

VƠ CÔNG LIÊM (ca.ab.yyc. Mar 2017)


ĐỌC THÊM: ‘Tâm thức Bồ Đề Đạt Ma và Huệ Khả’ 2014 và ‘Hư vô Phản kháng’ 2012 của vơcôngliêm. Hiện có trên một số báo mạng và giấy trong và ngoài nước hoặc email theo điạ chỉ đă ghi.



 

art2all.net