vơ công liêm

                              

TRỊNH CÔNG SƠN

MƯỜI NĂM QUÁ VĂNG

 

 

    

Sau cái chết của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn* người ta viết nhiều về ông dưới mọi lư lẽ.Viết từ mười năm nay;có những nhạc sĩ nổi tiếng như Văn Cao,Phạm Duy cũng như những nhà văn,nhà thơ,họa sĩ…các tạp chí diễn đàn đều có những nhận định về ông.Họ viết như tiếc nuối cho chính ḿnh,cho tiếc thương một thời danh,cho một thần tượng đă nằm xuống.

Viết như góp mặt,dự phần,nhân chứng cho một trào lưu “trend” mà giờ đây đi vào cơi không.Tuy nhiên sự xuất hiện kỳ diệu nầy từ bước khởi đầu cho tới ngày nằm xuống của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn là một hiện tượng,một hiện tượng lạ cho nền tân nhạc cận đại của Việt Nam vào cuối XX và đầu thế kỷ XXI.

Gần đây có một số người quá ngưởng mộ tài danh đó,dẫu chưa một lần biết đến nhạc sĩ(chỉ nghe thôi)hay chưa được quen biết với nhạc sĩ,nhưng họ muốn viết,muốn nói để dựa lưng hay đạp đuôi vào cái sáng giá thời thượng đó,họ rút tiả những kinh nghiệm vụn vặt về đời ông cũng như những ca khúc tuyệt tác để lại, vẽ lên cái h́nh ảnh đó như một hiện diện cùng thời,kiểu thức nầy đă làm sai lệch, ít nhiều điều hay, điều dở của một nhạc sĩ tài danh.Ca ngợi được,tỏ bày được nhưng những thứ đó chưa nói cạn cùng cái chiều sâu tâm hồn của nhạc sĩ mà ngược lại họ viết; đọc riết như chuyện kể,tự sự,như thiết tha,như”triết lư”nhân sinh,họ muốn đứng cùng với đám đông cổ vơ cho một huyền thoại “legend” mà thực chất đánh mất huyền thoại có thực của nhạc sĩ tiếng tăm nầy.

Cuộc đời và sự nghiệp của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đi theo vận nước,tất cả những dữ kiện xẩy ra giữa bản thân,gia đ́nh,bè bạn và xă hội được gắn liền trong âm nhạc của ông,mỗi bài ca là một nỗi ḷng chan chứa và thầm kín;từ những năm đầu dấn thân vào đời cho tới những ngày “cúi xuống” để rồi nhạc đi theo đời, đời đi theo nhạc, âu đó là nét đặc thù trong âm nhạc Trịnh Công Sơn mà ít ai làm nên lịch sử như vậy.Chúng ta cần phải khám phá cái đặc trưng đó!

 

Thực như thế;bởi ông đă vận dụng tài t́nh một thứ ngôn ngữ trong âm nhạc, vừa thơ vừa nhạc đưa tiếng nhạc đó vào cơi mộng của con người,mộng ở đây là động lực cho ư-thức-tỉnh mạnh để sáng tạo nghệ thuật tức nghệ thuật âm nhạc ,trong đó ư thức,thức tỉnh để mơ-về(rêver/dreaming)quê nhà,nơi ấp ủ bao mộng lành giữa gia đ́nh và xă hội;nhưng rồi cơi mơ-về của nhạc sĩ Trinh Công Sơn trở thành hư vô, cuối cùng an nghĩ một nơi xa quê ḿnh,nhưng ông để lại t́nh người trong mọi lứa tuổi,trong mọi hoàn cảnh mà nhạc sĩ đă một lần dấn thân.Từ đó trở nên bất hủ qua mọi thế hệ cũng như sẽ vượt-thời-gian qua mọi thời đại nối tiếp;rất hiếm có một nhạc sĩ nào được đề cập qua mấy thập niên và lưu danh như nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.Nhạc ông luôn luôn có mặt trong những buổi tŕnh diễn và bây giờ ông đă nằm xuống nhưng vẫn c̣n dàn dựng “live show”cho một Trịnh Công Sơn ở một vài nơi trong và ngoài nước để tưởng nhớ sự hối tiếc nhạc Trịnh đă vang-bóng-một-thời trong tâm tưởng.

Âm nhạc và tên tuổi Trịnh Công Sơn đă đi vào văn học sử Việt Nam;có những con đường được mang tên như đại diện bộ môn âm nhạc nước nhà.Một thần-thánh-âm-nhạc;khó mà làm nên,cái đó là thời được mệnh danh “icon”.Rất xứng đáng được lên ngôi vị nầy.Thật kiêu hảnh thay!

Cho dù viết về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn dưới dạng thức nào: phê b́nh,ngợi ca hay chụp mủ,khai trừ…nhưng giờ đây th́ lại khác,có lẽ;trong cái im lặng hố thẳm đó đă làm cho người ta thức tỉnh,những kẻ chống hay khen nay qui về một mối để cảm thông ,hợp giao qua tiếng nhạc mà tiếng nhạc đó tợ như có ḿnh trong đó chứ không c̣n riêng cho nhạc sĩ.Tại sao thế?V́ ca từ trong âm nhạc Trịnh Công Sơn đă trả lời hết những ǵ xốc xới,hung hản ,những ǵ trước đây thắc mắc,ngờ vực, nhờ vào lư do tâm lư nội tại,khai mở mà vượt qua mọi lằn biên của ư thức hệ; giữa cũ và mới,giữa bảo thủ và cấp tiến.Từ đó âm nhạc Trịnh Công Sơn trong suốt hẳn ra, không c̣n nghi ngại như một độc dược tố làm mê ngủ hay biệt kích văn nghệ như đă một thời tung hô,sát phạt.Nhưng trong quá khứ cũng như những ngày cuối đời Trịnh Công Sơn, ông chỉ biết im lặng và nh́n xuống cái tàn cơn đó.Ngày nay thế sự đă đổi thay,giới văn nghệ cũng như giới hâm mộ ông đă rầm rộ tổ chức truy điệu,ḥ hát nhạc họ Trịnh và  dựng nên một trường-phái-đặc-tên cho nhạc của ông cũng như cho chính ông. Điều đó có thật sự suy tôn thần tượng  ḿnh yêu hay là suy tôn “cơ-hội-chủ-nghĩa” để trục lợi mưu sinh.Vô h́nh chung làm lạc đề một huyền thoại có thực.

 

Ngôn ngữ trong âm nhạc Trịnh Công Sơn lôi cuốn mọi tầng lớp trong xă hội;mặc dù ca từ của Trịnh Công Sơn mang nặng tính chất trừu tượng,hiện sinh,hoặc đôi khi đầy tính xúc cảm ,tất cả được tác giả diễn tả qua ca từ.Với giới văn chương họ t́m thấy trong nhạc của Trịnh Công Sơn đượm nét thi ca,nếu được dàn trải một ca khúc nào đó ta vẫn t́m thấy toàn thể bài thơ;bởi ông cũng là một nhà thơ,một hoạ sĩ cho nên khi soạn một ca khúc th́ mạch thơ trong người ông tuôn trào. Đại để ca khúc “Cát Bụi” và “Diễm Xưa” ta bắt gặp những từ ông dùng:” Ôi cát bụi mệt nhoài” và “mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ” đó là thể thơ siêu thực đầy ấn tượng.Chính nhờ những nhạc từ đó làm cho người nghe cũng như người hát không c̣n xa lạ với chữ nghĩa,mà biến thành dịu êm, quen thuộc,nghe riết cho ta cảm giác của ca dao và rồi mọi giới ngâm nga như chớp được một bài ca vừa ư.Trịnh Công Sơn rất ít nhạc phổ thơ, ông vốn giàu ngôn ngữ cho nên không thiếu chất liệu đó; ngoại trừ một t́nh cảm nào đó hoặc phải ḷng ray rứt mới phổ thành nhạc.Nhạc từ ông thường dùng là thi tứ:quạnh hiu,lênh đênh,hoang phế,sỏi đá,ngậm ngùi,tiền kiếp,kiếp nào…Trở lại một vài ca khúc Trịnh Công Sơn.Trải ra thành một bài thơ hay.Tuyệt hay!cho thể loại thơ mới,thơ không vần hay tân h́nh thức.Thử xem; Diễm Xưa:

                                      “Mưa vẫn mưa bay

                                      Trên tầng tháp cổ

                                      Dài tay

                                      Em

                                      Mấy thuở

                                      Mắt

                                      Xanh xao”…

Chỉ lấy một câu nào đó trong nhạc Trịnh Công Sơn,thả ra thành thơ thất ngôn một cách tuyệt đối:

                                      “Em đi biền biệt muôn trùng quá”

Trịnh Công Sơn sắp xếp lời nhạc thành câu thơ lục bát dể dàng, nghe không có chi là chật hẹp cả mà tợ như lời đối thoại, nhưng tŕnh diễn th́ nó biến thể thành một ca từ rất kiêu sa và lăng mạn.Cái đó mới tài t́nh cách dùng ngôn ngữ trong nhạc Trịnh Công Sơn. Đọc thử 2 câu thơ nầy, để rồi cảm nhận sự sâu sắc đó:

                                       “Tôi nay ở trọ trần gian

                              Trăm năm về chốn xa xăm cuối trời”

Một số nhà thơ chuyên nghề xử dụng thể thơ lục bát,thiết tưởng cũng khó mà nặn cho ra một câu thơ b́nh dị,giản đơn và trung thực như thế.Rồi trải ca khúc “Nguyệt ca” ra để thấy trọn vẹn một bài thơ tân-h́nh-thức hay bài thơ không-vần với 30 câu dài đằng đẳng được chia ra làm ba khổ.Thử lấy một vài câu tượng trưng để thấy được cái vũ trụ nhạc thơ của Trịnh Công Sơn:

                               Từ khi trăng là nguyệt đèn thắp sáng trong tôi

                                  Từ khi trăng là nguyệt em mang tim bối rố

                              Từ khi trăng là nguyệt tôi như từng cánh diều vui

                               Từ khi em là nguyệt trong tôi có những mặt trời

                                   Đàn chim non lần hạt cho câu kinh bước tới

                                   Buồn vui kia là một như quên trong nỗi nhớ

                                 Rằng em thôi là nguyệt tôi như đứa bé dại khờ

                                  Vườn năm xưa em đă đến nay trăng quá vô vi

Không biết những nhà thơ tân-h́nh-thức có thừa nhận đó là thể thơ tân-h́nh-thức đúng cách hay không ?

Th́ việc làm thơ,soạn nhạc đối vớ Trịnh Công Sơn đâu phải là điều khó khăn. Ông vốn là thiên tài về nhạc,thi,họa.Quả không ngoa!

Ở trên; ta chỉ nói nhạc và thơ quyện vào nhau,chớ chưa lư giải,v́ ư nhạc là ư t́nh nó muôn màu và bao la diệu vợi cho một tâm hồn của người nghệ sĩ.Trịnh Công Sơn nằm trong mọi lănh vực nghệ thuật nếu được phân tích…

Nói chung nhạc Trịnh Công Sơn tưởng là siêu h́nh,trừu tượng nhưng hoà vào nhau th́ nhạc từ nghe giản đơn,không rườm rà,hay yểu điệu thục nữ như hầu hết các nhạc sĩ khác đă dùng.V́ vậy trở nên định kiến giữa nhạc thành thị và nhạc nông thôn-cũng có nhiều loại nhạc “sến vườn”làm đảo lộn tính nhạc-.Nhạc Trịnh Công Sơn được mọi giới yêu chuộng và phổ thông hoá mà đến khi nghe tŕnh diễn nó trở nên“qúi phái”và thời trang hơn những thời trang khác. Đó là cái siêu lư trong nhạc ngữ của Trịnh Công Sơn.Sở dĩ như vậy v́ ông xử dụng hầu hết nhạc điệu buồn,chậm răi và trầm ngâm của cung bậc 2/4 hoặc 3/4;tất cả được thiết kế trong những “gam” của La thứ và La trưởng cho nên làm cho người nghe cũng như người chơi nhạc(nhạc công) đều cảm thấy dể dàng cuốn hút. Đó là những thể “gam” dể không làm cho bài ca trở nên khó.

 

Trịnh Công Sơn lớn lên giữa giao tranh xă hội,từ cuộc nội chiến phân ly,từ những đảo lộn của bè phái,từ những quặn đau ruột thịt đồng bào. Điều ấy không thể vô tư trước thời cuộc,ngoảnh cổ làm ngơ hay a ṭng trục lợi.Trịnh Công Sơn không thể xa lánh trần tục để trốn trách nhiệm của kẻ sĩ,có hai h́nh thức để góp phần;nghĩa là không cầm súng th́ cầm bút.Cái việc cầm bút hay cầm cọ c̣n nguy hiểm bội phần.Nhưng đời có hay chăng?Cứ một mặt lên án v́ không làm thỏa măn nhu cầu.Trịnh Công Sơn hứng chịu và đối đầu giữa t́nh huống hỗn mang đầy chất vị kỷ, đứng trước những biến động đổi thay,biến những giới văn nghệ sĩ cũng như Trịnh Công Sơn thành những con dê tế thần chờ đợi,những con dê vô tội hiền lành chỉ một ḷng dâng hiến nghệ thuật,dâng hiến cho đời.Mà đời đâu có hay!Thấy mà đau thương cho họ;không những Trịnh Công Sơn mà cho tất cả bằng hữu của ông,ở cùng một hoàn cảnh và cùng một kỷ nguyên(era). Đó là lư do Trịnh Công Sơn làm thành nhạc,như che phận ḿnh dưới ánh mặt trời,che để ươm mật cho những nhạc khúc đầy t́nh người-đâu cần phải có Thiền ca,Tục ca, Đạo ca…-Trịnh Công Sơn đă gom hết vào nhạc qua từng thời kỳ,từng thời đại.Tất cả là bài ca chung(tổng thể)”canto general/general song/general de chanson”.V́ vậy nhạc Trịnh Công Sơn đi vào ḷng người dể dàng hơn bao giờ;mười năm,hai muơi năm hoặc xa hơn nữa tiếng nhạc đó “sound of music” vẫn c̣n vang vọng bên tai hay bên đời quạnh hiu…

 

Hầu hết những người phê b́nh hay nhận định về nhạc Trịnh Công Sơn đều cho rằng nhạc của ông đượm t́nh yêu nhiều hơn cả và h́nh như t́nh yêu ám ảnh  đời ông(?)cho nên t́nh yêu vây quanh trong nhạc của ông.Không t́m thấy trong nhạc Trịnh Công Sơn có âm hưởng của bung phá,bức tức của hờn ghen hay than thở của oán hận, dưới bất cứ h́nh thức nào ,tất cả được tập trung trong chủ đề của t́nh yêu.Chữ t́nh trong nhạc ông là sự cảm thông,tŕu mến và đầy t́nh người mà đôi khi ông nh́n ông như thân phận,thân phận chung mà mỗi chúng ta phải gánh chịu với bao thử thách.Ta thường nghe những t́nh khúc ông viết với từ ngữ Em nhiều hơn từ ngữ Anh.Gọi Anh; ông dùng ngôi thứ nhất TA đề thay thế cái tôi của ḿnh,không phải Trịnh Công Sơn tránh né, ông không tỏ cái tôi(le moi/self)một cách trực diện,dù rằng cái tôi là chủ thể;bởi chữ Tôi như sự có mặt,như một nhu cầu đ̣i hỏi giữ lúc đường t́nh của Trịnh Công Sơn chưa tới nơi,do đó chữ TA như h́nh dung từ cuả TÔI,mặc dù giữa ta và tôi là một nhưng nó nằm trong dạng “ẩn sĩ”nhu ḿ.Cái t́nh đó Trịnh Công Sơn soạn thành lời ca từ thuở bắt đầu 1950 cho tới thập niên 90, ông hát lên cho người t́nh nghe, ông ru cho người t́nh ngủ, ông trải lá cho người t́nh nằm, ông vỗ về cho người t́nh tựa vai,những cuộc t́nh ḥ hẹn trăng sao,sóng nước…t́nh yêu trở thành hiện hữu của con tim,trở thành bi đát cho thân phận,một thân phận ruồng rẫy bỏ đi để Trịnh Công Sơn cô độc và mơ-về cái tiền kiếp của ḿnh,Trịnh Công Sơn là một người đa t́nh, ông đến đâu hay giao lưu với ai chữ t́nh hiện ra trong tâm năo ông; đó là nỗi chết không rời.Cuối cùng ông chôn kín để về với tư duy.Trịnh Công Sơn nặng gánh gia đ́nh cũng như nặng với đời.song le những điều đó không làm cho Trịnh Công Sơn buông xuôi,quên lăng.Trịnh Công Sơn nh́n đời là cả một sự phản đề giữa triết thuyết nhân sinh.Những tháng năm sau nầy Trịnh Công Sơn không ẩn ḿnh trong nhạc của ḿnh, ông kêu gào sự thống khổ, ông kêu ông “đừng tuyệt vọng tôi ơi xin đừng tuyệt vọng…”đó là tiếng nói ta thán cho tự tại.Trịnh Công Sơn biết phận ḿnh.Những ngày trên giường bịnh chính là những ngày ông tha thiết sống,là những ngày ông cần có EM,cần có “t́nh yêu” để ông được phục sinh trước cơi đi về.Trịnh Công Sơn ngất trong hơi thở như “ngàn năm,ngàn năm ru em muộn phiền”bởi v́ EM trong cái t́nh của Trịnh Công Sơn là thương mong hơn là thương nhớ”vai em gầy guộc nhỏ,trên vai gầy” hay c̣n phải giao du với đời “tóc em trôi dài trôi măi…ngàn năm” đó là điều cho ta thấy t́nh yêu trong ông,luôn luôn là cần thiết:

                                  “Từng nỗi nhớ,trùng trùng nỗi nhớ”

                “Mong em qua bao nhiêu chiều,ṿng tay đă xanh xao nhiều”

Trịnh Công Sơn đă công khai bộc bạch cái chân t́nh đó bằng sự cảm thông giữa hai người:”Em là tôi và tôi cũng là em” Tha thiết vô cùng!

Không phải nhất thiết nhạc của Trịnh Công Sơn xoáy quanh với t́nh yêu mà quên về thân phận làm người, ông nh́n thấu suốt cơi nhân sinh;Trịnh Công Sơn tin vào “thiên điạ nhân” đó là yếu tố chính đưa đến một tư tưởng duy tâm của ba giáo phái có mặt từ lâu trên đất nước Việt Nam(Phật,KhổngLăo và Ky Tô)Trịnh Công Sơn t́m thấy họ nhưng rồi rơi vào tuyệt vọng dưới sự vô biên ,vô tư của thượng đế đă quên loài người:”Chuá đă bỏ loài người,Phật đă bỏ loài người”cái ḷng tin đó đă làm cho Trịnh Công Sơn”mỏi dần” để rồi quay về với “hư vô” của vô vi huyền nhiệm!

 

Nói tóm lại ;nhạc Trịnh Công Sơn là thơ để biến thành “nhạc-thơ”.Rơ ràng như thế;bởi mỗi gịng nhạc là mỗi gịng thơ đan kết vào nhau dù dưới chủ đề nào, nhạc thơ của ông luôn luôn hiện diện trực tiếp để biến thành ca-dao-ca cho mọi tầng lớp trong quần chúng,và trở nên thân quen,nhạc ông nó nằm trong nhiều góc độ khác nhau giữa một thính đường hay những nơi công cọng đều hoà vào nhau giữa nhạc và người,giữa người và nhạc. Đó là lư giải cho một triết lư âm nhạc có mặt cho hôm nay,xuyên thủng những tị hiềm mà giờ đây nó tự hủy để cất lên lời ca của t́nh yêu”người nằm xuống”nhưng dư âm đó vẫn c̣n đây.Một hoài niệm muôn đời đến với thiên tài nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.Vô vàn xót xa!

 

VƠ CÔNG LIÊM ( viết xong 30/3/2011)

*Trịnh Công Sơn. Sanh: 1939.Mất :2001.Tại Tp HCM /VN.

(Kỷ niệm ngày giỗ thứ 10 của nhạc sĩ TCS ( 1/4/2001-1/4/2011)  

 

 

 

trang vơ công liêm

art2all.net