vơ công liêm

 

TƯ TƯỞNG PHẢN KHÁNG

Hay PHẢN KHÁNG NGU XUẨN

 

            Phản kháng là ǵ? Là một cử chỉ hay hành động chống lại cái không thuận cảnh, những ǵ ngổn ngang, g̣ đống, ù ĺ, chất chứa một t́nh huống cứng nhắc, cục bộ; do đó có một nội tại quẩn quanh đưa tới một dự phóng giải thoát. Trong tinh thần ấy thường biểu lộ qua văn từ, một ước ao vô cùng tận, gần như sanh mệnh con người từ muôn năm trước đây. Có nghĩa rằng xă hội đă ‘giấu’ những bất công để con người phải phản kháng quên ḿnh, nhưng trong cái phản kháng đó không phải là lư tuyệt đối mà đôi khi kẻ phản kháng lạm dụng danh nghĩa để làm lệch hướng, hỗn độn, hùm-bà-lằn, ngu xuẩn. Con đường hướng tới phản kháng trở nên tối tăm mù mịt. Đúng nghĩa phản kháng là một ư chí hùng tráng, một tinh thần uyên nguyên thâm hậu – là cái ǵ làm nên lịch sử; đó là cái đau trường kỳ của Nguyễn Trăi, cái hờn vong thân, cái hờn u quân đă đảo lộn thế sự thăng trầm quân mạc vấn, cái đau ḷng con quốc quốc của thi nhân, cái t́nh đời vô vàn, vạn số của Nguyễn Du, Thanh Quan, Xuân Hương, một tiết tháo khác của Cao Bá Quát, Tú Xương, Nam Cao vốn đă chất chứa tinh thần phản kháng nội tại; nghĩa rằng không đứng dậy nhưng đă đứng dậy. Từ đó cho ta thấy và h́nh dung được một phản kháng nội tại; không phải phản kháng là do từ ḷng phẫn uất mà ra, nếu đứng trên cương vị đó th́ phản kháng biến thành hủ hoá không thể làm nên lịch sử; mà phải là một thiết tha với trần gian. V́; cuộc đời là biến thiên, là ‘lộ thảo đầu phô’ do đó mới nẩy mầm tư tưởng phản kháng.


Goethe nói:’Lănh vực của tôi là đúng lúc / My field, is time’. Quả thật đây là lời phát biểu có tính ngây dại cuồng si (the absurd). Cái ǵ; dữ kiện đó đưa con người tới cuồng si ngu xuẩn? –What; in fact is the absurd man? Vậy ông là ai, mà không một phủ nhận và cũng chẳng đem đến điều ǵ bất tận cả. Đó là lănh vực của ông, là hành động, một tấm chắn cho sự phán xét nhưng đó chỉ là chủ thể tư tưởng mà thôi.


Mà phải nh́n nhận rằng ở đây Goethe chỉ tạm thời t́m kiếm một tự do hữu hạn cho chính ḿnh, cho cái sự phản kháng trống rỗng của con người ngu xuẩn (the absurd man) hướng tới tương lai và đó chính là ư thức luân lư đạo đức; đó là nhịp thở mà ông đang sống. Cái đó không c̣n là vấn đề đứng trước một nền luân lư –there can be no question of holding forth on ethics. Tất cả hệ thống về luân lư đạo đức (morality) là căn cứ vào nền tảng của tư duy mà ra, đó là hành động đem lại hợp lư hóa hoặc hủy bỏ đi cái gọi là luân thường đạo lư. Cần một trí tuệ thấm nhuần với cái gọi là cuồng si th́ may ra thẩm định được những ǵ; đó là kết quả đem lại, phải có một tư duy trầm lắng trước vấn đề.

 

Phản kháng là trạng thái u uất nội tại, một ngấm ngầm trong tư duy hiện hữu, nó đứng ngoài ư thức xă hội nhưng đứng bên trong của một thay đổi xă hội cho nên ‘lănh vực của tôi là đúng lúc’ đó là sự thế của phản kháng nội tại. Trí tuệ ngu xuẩn không thể mong đợi ǵ hơn ở qui cách của nền luân lư đạo đức, cuối cùng lư do ấy được coi là như thế: là h́nh ảnh sống động được vẽ lên và là nhịp thở của sự sống nhân loại –the absurd mind cannot so much expect ethical rules at the end of its reasoning as rather: illustrations and the breath of human lives. Một ít theo đó như ảo ảnh của thể loại đưa ra. Mà chỉ kéo dài bằng một lư do ngu xuẩn bởi cho đó như là một bản chất, cá tính riêng biệt và ḷng nhiệt t́nh của họ. Tư tưởng phản kháng là tự t́m thấy ở chính ḿnh; giữa hữu thể và tha thể để qui hợp cùng nhau mà tồn sinh, cho nên chi tư tưởng phản kháng là một trạng thái khẩn trương và đ̣i hỏi khởi động triền miên và lâu dài. Hợp lưu ở đây là đoàn kết để giữ vững tinh thần phản kháng. Như vậy kẻ đứng ngoài hoặc kẻ nào phá vỡ th́ coi như xóa tên không c̣n được gọi là phản kháng, bởi phản kháng hướng tới chân lư đạo đức, sửa sai những tệ đoan làm rào cản bước tiến xă hội và con người. Khởi từ mọi dấy động nội tại để đưa tới phản kháng, nỗi thống khổ đó như căn bệnh trầm thống. Chính phản kháng nội tại là một cái ‘tôi suy tư’ (cogito) một lănh vực riêng tôi (my field and self) Lư luận theo Descartes: tôi phản kháng tức tôi hiện hữu.

Danh xưng phản kháng trở nên mơ hồ không c̣n thực thể trước cuộc sống và từ đó biến phản kháng vào học thuyết tư tưởng, một phạm trù tư tưởng triết học; đưa phản kháng vào phản kháng siêu h́nh. Ở cuối thế kỷ 18 là mối ban sơ của phản kháng siêu h́nh và khởi từ đó cuộc ‘cách mạng phản kháng siêu h́nh’ lồ lộ giữa trần gian, mặc khải bằng một vi diệu như nhiên và liên tiếp diễn ra, bởi; cái sự sinh sôi thuở vào đời tuồng như mơ hồ qua trí tưởng. Không! Nó đă h́nh thành nhưng chưa có cơ hội phát tiết mà nhờ vào đó để thành h́nh lịch sử thời đại chúng ta (Camus). Tinh thần phản kháng đâm rễ, sinh sôi và thỏa thê ngông cuồng biến thành ‘ngu xuẩn phản kháng’ là h́nh thức tiêu diệt qủy ám. Đặc biệt thời kỳ động cỡn 1830 đến 1880 đó là mối đoạn trường xuất phát từ chỗ trâm anh thế phiệt (Nguyễn Du). Để mới có một Sở Khanh, một Don Juan hay một Chí Phèo bất diệt phản kháng. Do đó thi nhân tư tưởng Baudelaire phán: ’mọi sự ở đời này đều tanh hôi, tội ác, từ tờ báo tới bức tường ô nhục, từ bức tường ô nhục tới tượng đá, từ tượng đá tới con người’. Baudelaire không vơ đoán chữ nghĩa nhưng thi sĩ đủ trí tuệ thiên phú để xác định ngu xuẩn phản kháng –non seulement je serais heureux d’être victime, mais je ne hairais pas d’être bourreau pour sentir la revolution des deux manières. (Baudelaire trong Le Spleen de Paris) Không hẳn ta sung sướng hạnh phúc làm nạn nhân mà cũng chẳng phải bận ḷng nếu làm tay đao phủ để cảm nhận mùi vị cách mệnh theo đúng hai kiểu dáng của lối về. Nói cho ngay thi văn sĩ Baudelaire mang nặng chất lăng mạn và trộn một ít thần học cho nên làm người phản kháng đúng nghĩa cũng hơi khó huống là phản kháng siêu h́nh hay là phản kháng ngu xuẩn. Thảm kịch của Baudelaire là thảm kịch bi đát, một thảm kịch phản kháng(!) đó là một âm ỉ trong tinh thần phản kháng của chúng –leur silence est fracassant. Để rồi tinh thần phản kháng không c̣n là siêu h́nh học mà chuyển đổi (trading) một tinh thần phản kháng hành động và tham dự triệt để, để hoàn thành sứ mạng nhất là sứ mạng văn nghệ ngày nay.

Khuynh Hướng Sở Khanh / SoKhanhnism hay Khuynh Hướng Don Juan / Don Juanism

Nếu được coi đây là một t́nh yêu trọn vẹn, th́ điều ấy quá dễ đi thôi. Có những mối t́nh mănh liệt (có thể chết cho t́nh yêu) hơn cả ngu xuẩn sống dậy (the absurd grows). Thời không thể thiếu vắng t́nh yêu của Don Juan hay của Sở Khanh; mà đă qua tay họ những người đàn bà đẹp và quyền qúi. Nói ra cũng nực cười khi giới thiệu họ như một chuyện huyền hoặc trong việc chinh phục t́nh yêu. Đúng thế; bởi họ yêu những người đàn bà với một trong hai tư thế khác nhau, một là theo đuổi hai là đam mê với tất cả đánh đổi hoặc đây là món quà tặng cho chính họ hay một cái ǵ lỗi lược đă chinh phục. Sở Khanh hay Don Juan đều thốt: ‘Tôi cho em t́nh yêu / I have given you love’.Tại sao phải có sự cần thiết ấy cho t́nh yêu một cách hiếm hoi, hi hữu thế? Họ làm được điều này như một thách thức, đánh đổi qua một ư thức phản kháng giữa nội tại và ngoại tại của cuộc đời. Cả hai là tay đao phủ thủ của t́nh yêu: đục khoét và khát vọng…


Nguyễn Du đưa Sở Khanh vào truyện không phải là vai tṛ tạo cái cớ dụ dỗ Kiều và Don Juan là nhân vật huyền thoại hoá Tây Ban Nha; kẻ phóng đăng mà trong thi văn hay kịch nghệ mượn làm đề tài nồng cốt, bởi họ là sự cần thiết cho nhịp cầu t́nh yêu. Là; những nhân vật nói lên phản kháng ngu xuẩn ở mọi thời đại; chính cái ngu xuẩn của họ là đại diện mặt trận t́nh yêu để rồi kết hợp thành một phản kháng nội tại, những con người như Bạc Bà, Bạc Hạnh, Ưng Khuyển, Sở Khanh, Tú Bà, Hoạn Thư ‘càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều’(ND) họ là những đại biểu của ngổn ngang, g̣ đống. Họ dấn thân như nói lên phản kháng, tác giả đưa nhân vật Sở Khanh và Don Juan là một tiết tháo chớ không phải là kẻ điếm đàng ‘mua vui cũng đủ một vài trống canh’(ND); tựu chung nói lên mặt trái xă hội tạo ra những kẻ vô luân, không có họ không có cuộc đời nhất là cuộc đời cần phản kháng, cái đó là phản kháng thống khổ. Nguyễn Tiên Điền hay Nguyễn Ức Trai cũng biến ḿnh thành ‘sở khanh’ với vua quan để hoà âm điền dă; đó là vai tṛ của người nghệ sĩ văn chương mà mỗi khi phản kháng trong một tư tưởng âm ỉ, tất không dối ḷng, hoà vào khúc tiêu tương của phản kháng siêu h́nh mượn Nghiêu Thuấn làm h́nh tượng đấu tranh để giải oan.Vậy th́; Sở Khanh và Don Juan có buồn không? Có thể đây là điều không có. Mà chỉ nói đến như một huyền thoại của hai kẻ ‘chơi t́nh’.Tṛ này chỉ diễn ra giữa sân khấu đời để mua vui. Nhưng trong cái bi đát này có hai lư do hiện hữu: họ không biết về hành động hoặc họ không có một hy vọng tương lai. Sở Khanh biết nhưng hy vọng thoát c̣n Don Juan biết nhưng không hy vọng thoát –they don’t know or they hope. So Khanh knows but hope pass over, Don Juan knows and does not hope. Họ cho ta thấy tính chất nghệ sĩ, họ biết cái giới hạn của họ, không bao giờ vượt ra khỏi tầm nh́n. Đứng trước lằn biên tâm lư của cái chết cả hai có một nỗi buồn ngu ngơ (ignorant of melancholy) không lư giải thiệt hơn, họ là thành viên phản kháng nội tại. Phản kháng âm ỉ hay phản kháng hành động đều dấy lên từ một tư tưởng phản kháng.


Để rồi cả hai nhận ra những nạn nhân t́nh yêu rơi vào hố thẳm tội lỗi họ chuộc ăn năn để tỏ bày phản kháng; đó là phản kháng của lương tâm. V́ vậy; Phản kháng nội tại và phản kháng lương tâm là đẩy họ vào đời bằng hai trạng huống nhưng là một phản kháng dấy động ư thức. Niềm vui cuộc đời mà cả hai đều mong muốn để rồi chẳng có ǵ đáng giá hơn là mất mát thiệt tḥi về cái việc đă làm. Con người cuồng si tưởng là khôn ngoan vĩ đại. Nhưng loài người, người ta sống trong hy vọng thời không c̣n một phát hiện nào hơn giữa vũ trụ này mà ở đây với một thể cách khác dành cho sự khoan nhượng, một t́nh cảm nam giới thầm lặng hơn là xô bồ, động cỡn, mà chỉ cần một trao đổi thánh thiện và ḷng dũng cảm đơn độc. Đôi khi người ta đánh mất niềm tin về cái sĩ diện lớn lao vô bờ; để từ đó bùng lên bằng một trạng thái bức xúc, từ chỗ đó họ trầm ḿnh vào tư tưởng phản kháng. Thời gian cầm họ lại để hành động. Con người ngu xuẩn không hiện diện giữa lúc này, nó không c̣n tách xa với thời gian. Khuynh hướng Sở Khanh hay Don Juan không nghĩ đây là việc ‘đi săn’ phụ nữ của họ. Họ muốn vượt thoát để không c̣n dính dáng tới đàn bà hay ‘sưu tầm’ đàn bà mà chọn cho ḿnh một đời sống mới hơn. Nhưng tất cả là thảm họa của đau khổ; họ sanh ra không phải làm công việc sưu tập đàn bà mà hoàn cảnh xă hội đẩy họ vào như thế bị động, cả hai ư thức trong một âm vang phản kháng, thời coi đó như thể thức của hy vọng. Họ không c̣n khả năng để đi t́m một chân dung nào khác trong cuộc đời đang sống. Bởi cả hai và nạn nhân sẽ phản kháng dù là âm ỉ để nói lên hy vọng của tự do.


Vậy th́ Sở Khanh và Don Juan có ít nhiều cái hơn thua (selfish) cho chính ḿnh? Cũng có thể có điều ấy. Nhưng ở đây phải một điều cần thiết để cảm thông trên một b́nh diện khác:một bên cần làm như thế để sống, một bên cần như thế để làm t́nh (yêu) –there are those who are made for living and those who are made for loving. Th́ ít nhất Sở Khanh và Don Juan cũng thỏa ḷng phần nào. Nhưng dẫu sao họ cũng bày tỏ một đôi điều về sự chọn lựa của họ. Bởi t́nh yêu chúng ta đang nói ở đây là tấm vải thưa che mắt thánh trong một ảo giác của bất tận –for the love we are speaking of here is clothed in illusions of the eternal! Đây là bài học cho ta thấy tất cả là dự mưu để thỏa măn đam mê nhưng chứa trong âm ỉ của một phản kháng nội tại. Không một ai cam chịu số phận hoặc đồng t́nh chấp nhận một áp đặt nào.


Đứng trên phương diện phản kháng th́ cả hai kẻ bán t́nh và những kẻ mua t́nh đều được coi là phản kháng lăng mạn, để rồi quay về đối kháng, đối kháng ngay cả chính ḿnh; Kiều van xin đám Sở Khanh, buông tha để thoát ra khỏi điạ-ngục-môn nơi đây là chỗ chứa. Don Juan th́ lắc lư con tàu (to be inclined) cả hai trở nên thách thức Thượng đế đă trêu chọc chúng sinh, Người ngồi trên cao để thấy cuộc chơi mà ‘cái t́nh là cái chi chi’. Để rồi Dostoevski và Camus đứng lên kêu gào phản kháng. Những kẻ phản kháng lăng mạn (les révoltés romantiques) khước từ Thượng đế; mặc dù Thượng đế coi t́nh yêu là chính yếu –Dieu en tant que principe d’amour / God on the principle of love mà trong t́nh yêu lại gieo vào đau khổ, tiếng rên âm ỉ của Nietzsche qua Zarathustra, của Dostoevski qua Ivan Karamazov, của Camus qua Sisyphus tất cả qui nạp bằng một tiếng thở dài thống khổ, bi thương, một hố thẳm tội lỗi trên bước đường đi tới phản kháng. Nhưng dẫu có vùi dập hoa trôi th́ đó là thân phận làm người ; sống th́ phải hành động –mais vivre; c’est aussi agir th́ c̣n nói cái ǵ đây –au nom de quoi? Cho nên hai gă sở khanh phải hành động để sống, để thỏa măn t́nh dục đôi bên chính cớ sự đó làm nên phản kháng lăng mạn.Tôi chỉ biết độc một điều đau khổ hiện hữu‘je sais seulement que la souffrance existe.’hay lănh vực của tôi là đúng lúc ‘my field; is time’ th́ đâu c̣n chi là tội lỗi để rồi hư-vô chủ nghĩa hiện ra bao che cái khước từ Thượng đế; bởi Thượng đế đă chết th́ gọi ai để cứu rỗi, chỉ lấy phản kháng cứu rỗi. Không vin vào hư-vô mà trải rộng luân lư vào đó, hư vô bao gồm: Như Nhiên, Như Phật, Như Pháp, Như Chúa, Như Trời tất thảy hiển lộ vào hư vô. Hư-vô là ǵ? là Như-Không để đi vào cơi tịnh độ. Vậy th́ phản kháng là ǵ? là đi vào hư vô. Sao? Sao là sao! –le nihilisme n’est pas seulement dessespoire et negation. Mais surtout volont de desespérer et de nier. Là v́ hư-vô không phải tuyệt vọng hay chối từ nhưng chỉ đi tới tuyệt vọng đến cùng và chối từ đến cùng của cái gọi là tư tưởng phản kháng. Phản kháng siêu h́nh, phản kháng lăng mạn hay phản kháng ǵ đi nữa trong cùng một nghĩa duy nhất: Phản Kháng Hư Vô!

Tóm tắt cái sự cố đă nêu; tư tưởng phản kháng vốn đă tích lũy và nằm ch́nh ́nh trong trí tuệ siêu việt, đắm ch́m trong cái miên viễn thâm hậu. Nó chứa cả một nỗi sầu ai oán, bi thương, đau khổ, một xă hội mục rữa để sanh ra nhiều thứ phản kháng ngu xuẩn: con đĩ trần truồng duỗi tay duỗi chân đ̣i phản kháng, những đấng tu hành cảm thấy bất công sinh ra phản kháng. Siêu h́nh, lăng mạn là muôn ngàn vạn thứ ở trần gian; bởi phản kháng có nhiều yếu tố gây ra, hỗn mang thuồng luồng nên chi đi tới tuyệt vọng mà chối từ. Phản kháng là tiếng gào tự đáy ḷng, gào để măn nguyện là cái lư như nhiên.Chung qui phản kháng là để nuôi hy vọng bước vào hư-vô-huyền-nhiệm của một hiện tại vô tận số sát-na-a-di-đà. Phản kháng tuyệt vọng để đi tới phản kháng hy vọng và rồi không c̣n một phản kháng nào hơn cho một phản kháng tự tại; đó là lănh vực phản kháng đúng lúc ./.

VƠ CÔNG LIÊM (ca.ab.yyc. đạituyết 11/2013)



 

trang vơ công liêm

art2all.net