Thn Trọng Sơn

 

GUILLAUME APOLLINAIRE
Nh thơ Php
( 1880 - 1918 )

 

 

Viết nh thơ nhưng thực ra ng cn l nh văn, nh viết kịch, nh ph bnh nghệ thuật. L người Php gốc Ba Lan, sinh ở Roma, , mẹ l một phụ nữ qu tộc chạy sang sau cuộc bạo loạn 1863-1864 ở Ba Lan, bố khng biết l ai. Năm 1887, ng  v mẹ cng em trai chuyển về Monaco.

 

Từ năm 1899 chuyển về sống tại Paris, lm thơ, viết bo. C lần ng bị bắt vo t v bị nghi c tham gia vụ ăn cắp bức hoạ Mona Lisa nổi tiếng ở bảo tng Louvre nhưng một tuần được thả v khng c chứng cứ.

 

Năm 1912 ng cng cc bạn thnh lập tạp ch Chiều Paris - Les Soires de Paris - (rồi năm sau lm chủ bt). Bi thơ nổi tiếng Le Pont Mirabeau v trường ca Zone đưa Apollinaire ln vị tr số một trong cc nh thơ đương thời.

 

Khi Chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra, ng tnh nguyện ra trận v bị thương nặng do trng mảnh đạn pho vo đầu.

 

Apollinaire mất ở Paris vo năm ng 36 tuổi v bệnh cm trong thời gian c dịch cm Ty Ban Nha.

 

Apollinaire được coi l nh thơ khơi dng cho trường phi Siu thực (Surralisme), cch tn thơ tự do. C những bi thơ ng sng tc theo kiểu tạo hnh (calligramme).

 

Tc phẩm của Apollinaire kh phong ph, một trong những tc phẩm nổi tiếng l Alcools, mở đầu với bi thơ di, Zone. Đy l lời tm sự trầm buồn của một người thất tnh, bi thơ lạ lng của Apollinaire, gắn liền với thnh phố Paris.

 

la fin tu es las de ce monde ancien

Bergre tour Eiffel le troupeau des ponts ble ce matin.

 

Apollinaire như đang bay liệng trn thnh phố Paris v tưởng thp Eiffel l một kẻ chăn cừu ( con gi ) v những cy cầu rải rc l những con cừu. Cừu no ở Paris?

 

Maintenant tu marches dans Paris tout seul parmi la foule

Des troupeaux dautobus mugissants prs de toi roulent

Langoisse de lamour te serre le gosier.

Những đn cừu t but ku rống chạy gần mi

Nỗi khắc khoải tnh yu bp cổ họng mi.

 

Chng lại tiếp tục đi.

 

Aujourdhui tu marches dans Paris les femmes sont ensanglantes.

Hm nay mi đi bộ ở Paris những người đn b loang mu.

 

Những chuyến đi giang hồ như thế vẫn tiếp tục.

 

Jai vcu comme un fou et jai perdu mon temps.

Ti đ sống như một thằng đin v đ lng ph thời gian.

 

Buồn nản, chn chường, chỉ cn cch uống rượu tiu sầu thi.

 

Et tu bois cet alcool brlant comme ta vie

Ta vie que tu bois comme une eau-de-vie.

 

Đy c thể xem như hai cu hay nhất của bi thơ với những chỗ lặp lại v lối chơi chữ với eau-de-vie.

 

Apollinaire hẳn đ lấy cu ny lm nhan đề cho cả tập Alcools.

 

Cả bi Zone c qu nhiều hnh ảnh lạ lng ho nhập trộn lẫn vo nhau khiến bin giới khng gian thời gian mờ nhạt đi, khng cn thứ tự thường lệ nữa.

Zone l một bi rất di ( 164 cu ), lm nản lng ai muốn dịch.

 

Ngắn hơn v khng km phần nổi tiếng l cc bi Le Pont Mirabeau v LAdieu ( t nhất đối với người đọc Việt Nam ).

 

Hy đọc bi thứ nhất trước.

 

Ai đ từng đến thủ đ nước Php ắt đ biết sng Seine chảy qua thnh ph ny từ Đng sang Ty với 37 cy cầu bắc qua con sng. Mỗi cầu c một vẻ đẹp ring. Cầu cổ nhất c tn l Cầu Mới ( Pont Neuf ).

 

 

 

Cầu đẹp nhất l Pont Alexandre III.

 

 

 

Cy cầu biểu hiện cho tnh yu đi lứa l Pont des Arts, nơi đy v số cặp tnh nhn từ bốn phương đổ về gắn trn thnh cầu những chiếc ổ kha tnh yu. Với thời gian, số lượng ổ kho ngy cng nhiều trở nn nặng nề, nguy hiểm cho cy cầu v lm mất vẻ đẹp của cầu. Thế nn thnh phố đ phải cho gỡ tất cả cc ổ kho để bảo tồn cầu.

 

 

 

Cầu Mirabeau l cy cầu khng c g đặc biệt nhưng vẫn nổi tiếng nhờ bi thơ của Apollinaire. Trn cầu c tấm bảng khắc mấy cu đầu của bi thơ.

 

 

 

Trong bi thơ, Apollinaire ngụ ni về mối tnh đoạn tuyệt của mnh với Marie Laurencin, một nữ hoạ sĩ. Tc giả thường đi qua cầu ny với nng hoạ sĩ. 

 

Nhan đề mang tn một cy cầu, nhưng Apollinaire khng m tả đng nghĩa cy cầu, ng chỉ mượn cy cầu lm ci cớ để ni về nơi gặp gỡ, h hẹn trước đy để từ đ gợi ln sự tri đi của thời gian như nước dng sng Seine chảy. Cy cầu biểu tượng cho những g kết nối như tnh yu giữa hai con người.

 

Cy cầu, dĩ vng v những mối tnh xưa.

Les jours sen vont je demeure.

 

Sau Apollinaire, nh thơ Hoi Khanh cũng c ci cảm gic như thế:

 

Rồi em lại ra đi như đ đến

Dng sng kia vẫn cứ chảy xa m

Ta ngồi lại bn cầu thương dĩ vng

Nghe giữa hồn cy cỏ mọc hoang vu.

( Ngồi lại bn cầu ).

 

V cn Cao Quảng Văn nữa. Nh thơ xứ Huế cũng đ từng chia sẻ kinh nghiệm đ:

 

Mnh mang chiều chảy về đu

Ngy run bng xế, bn cầu l rơi.

Cnh chim khuất nẻo xa rồi

Người mang theo cả ngậm ngi trời my

Gi về đu, lạnh bn đầy

Bo tri lờ lững

Đm ngy nước xui

 

Tm đu từ thuở yu người

Hồn đau mấy thuởmi cười m đau!

Mang đi xa mi về đu

Chiều nay nhạt nắng, bn cầu mnh ti

( Nhạt nắng bn cầu ).

 

U ẩn, ngậm ngi biết mấy.

 

Hai cu thơ

 

Vienne la nuit sonne lheure

Les jours sen vont je demeure

 

được lặp lại nhiều lần tạo nn một m điệu than thở. Je demeure ( Anh vẫn cn đy ) ni ln nỗi c đơn của tc giả.

 

Sous le pont Mirabeau coule la Seine

Et nos amours

Faut-il quil men souvienne

La joie venait toujours aprs la peine

 

Vienne la nuit sonne lheure

Les jours sen vont je demeure

 

Les mains dans les mains restons face face

Tandis que sous

Le pont de nos bras passe

Des ternels regards londe si lasse

 

Vienne la nuit sonne lheure

Les jours sen vont je demeure

 

Lamour sen va comme cette eau courante

Lamour sen va

Comme la vie est lente

Et comme lEsprance est violente

 

Vienne la nuit sonne lheure

Les jours sen vont je demeure

 

Passent les jours et passent les semaines

Ni temps pass

Ni les amours reviennent

Sous le pont Mirabeau coule la Seine

 

Vienne la nuit sonne lheure

Les jours sen vont je demeure.

 

1912 

 

Bi thơ rất kh dịch v lm sao chuyển tải cho được nhạc điệu độc đo với những dng hụt bỏ lửng để vắt qua dng dưới như dng nước chảy triền min. Đ c nhiều người dịch theo cch hiểu, cch cảm của ring mnh. Sau đy l một bản dịch thể hiện cch cảm của c nhn dẫu biết kh m lột tả hết ci hay của nguyn tc.
 

Cầu Mirabeau

 

Dưới cầu Mirabeau dng Seine tri

V tnh đi ta

Chẳng biết anh cn nn nhớ

Niềm hn hoan lun đến sau nỗi buồn phiền

 

Đm hy đến giờ hy điểm 

Thng ngy qua anh vẫn cn đy

 

Tay trong tay chng ta cứ đối mặt nhau

Trong khi dưới

Cầu vng tay bắc qua mi

Dng nước mệt mỏi v những tia nhn thin thu.
 

Đm hy đến giờ hy điểm

Thng ngy qua anh vẫn cn đy
 

Tnh yu ra đi như dng nước chảy

Tnh yu ra đi

Dng đời sao m l th

Kht vọng sao qu dữ dội
 

Đm hy đến giờ hy điểm

Thng ngy qua anh vẫn cn đy
 

Ngy qua rồi tuần lại qua

M qu khứ

V những mối tnh khng trở lại

Dưới cầu Mirabeau dng Seine tri mi
 

Đm hy đến giờ hy điểm

Thng ngy qua anh vẫn cn đy
 

Cng trch trong tập Alcools ( Rượu ), ngoi một số bi quen thuộc khc như Zone, La chanson du Mal-Aim, Les Colchiques cn một bi nổi tiếng nữa đối với bạn đọc Việt Nam: lAdieu. Mọi người đều biết r bản dịch của Bi Ging v bi ht Ma thu chết của nhạc sĩ Phạm Duy, khng ghi lời dịch của ai. Cả Bi Ging v Phạm Duy đều gy nhiều tranh ci về cch hiểu cch dịch của họ.
Hy đọc lại bi thơ:
 

LAdieu
 

Jai cueilli ce brin de bruyre

Lautomne est morte souviens-ten

Nous ne nous verrons plus sur terre

Odeur du temps brin de bruyre

Et souviens-toi que je tattends

 

Bi thơ được đăng lần đầu trn bo Le Festin dEurope, số 2, thng 12 / 1903.

 

Hy lưu tc giả viết LAdieu, khng phải Adieu. Adieu l thn từ (interjection), cn đy l danh từ: Sự vĩnh biệt, v nhan đề ny đ tự n bo trước một chuyện tnh buồn, chia la lứa đi, kể về hai người xa cch nhau trn ci đời v ci chết. Chng vo nghĩa trang thăm nng v tm sự ( tất nhin chỉ trong tm tưởng, như những lời độc thoại, giữa cảnh trời thu buồn với những cnh hoa thạch thảo mọc quanh mộ ).

 

Apollinaire cố bỏ hết cc dấu chấm cu v mỗi từ đều được chọn lọc kỹ. Cu đầu thi cũng gy kh cho người dịch: động từ cueillir chia ở th qu khứ v ce brin de bruyre ( cọng thạch thảo ny ). Chỉ chừng đ cũng thấy thật khng ổn khi viết Ta ngắt đi một cụm hoa thạch thảo . Cueillir l hi v brin l cọng. Sao lại l ngắt, m ngắt một cụm lại cng khng được. Chỉ ngắt một cnh, một cọng thi chứ cụm th ngắt sao được. Cụm th phải bứng, phải nhổ.

 

Đưa tay anh ngắt cọng ng

Thương em đứt ruột giả đ ng lơ.

 

Bản dịch

 

LỜI VĨNH BIỆT

 

Anh đ hi cọng thạch thảo ny

Ma thu đ chết em hy nhớ

Ta sẽ khng thấy nhau nữa trn đời

Mi thời gian cọng thạch thảo

V em hy nhớ rằng anh chờ em.

 

***
 

Ngoi những bi nhắc đến bn trn, trong tập Alcools cn nhiều bi khc nhưng khun khổ bi viết ny khng cho php ni hết để điểm qua một tập khc  Le bestiaire ou Cortge dOrphe ( Ngụ ngn cầm th hay đon tuỳ tng của Orphe.)

 

Đy l một tập gồm 30 bi thơ ngắn ( in năm 1811 ). Theo kiểu Thơ ngụ ngn của La Fontaine, mỗi bi thơ phc hoạ chn dung một con vật. C 4 bi cng tn Orphe, những bi khc l Con mo, sư tử, thỏ, lạc đ, chuột, voi, su, ruồi, chu chấu, c voi, mực, bồ cu, cng, c, b Người đọc c thể nhận ra sự đa dạng trong chủ đề cc bi thơ: lời tm sự buồn, t nhiều cay đắng ( Chim bồ cu, D Ty Tạng ), kht vọng về cuộc sống chừng mực, nhiều chia sẻ ( Con mo ), suy nghĩ về sự sng tạo trong thơ ( Chu chấu ), suy nghĩ về thn phận nh thơ ( con su )Orphe theo thần thoại Hy lạp l một thi sĩ, nhạc sĩ đ sng tạo ra hoặc cải tiến cy đn lyre, c thể m hoặc được tất cả cc loi th hoang.

 

Tập thơ Le Bestiaire l tập thơ đầu tin của Apollinaire, khng li cuốn như tập Alcools, nhưng thỉnh thoảng lại lo ln vi cu khiến người đọc giật mnh:


Belles journes, souris du temps,
Vous rongez peu peu ma vie.


i chuột thời gian, mi gặm nhắm ăn mn cuộc đời của ta

Để minh hoạ cho những điều bn trn, ta hy đọc vi bi trong tập thơ.
 

Le chat

Je souhaite dans ma maison

Une femme ayant sa raison

Un chat passant parmi les livres

Des amis en toute saison

Sans lesquels je ne peux pas vivre.

 

Mo.

Ti mong ước trong nh mnh

C một người đn b lun biết điều

C một con mo lượn lờ qua đống sch

M thiếu họ ti khng sống nổi.
 

Le lion

lion, malheureuse image

Des rois chus lamentablement,

Tu ne nais maintenant quen cage

Hambourg, chez les Allemands.

 

Sư tử

Ny sư tử, hnh ảnh khốn khổ

Của ngai vng sụp đổ thảm thương

Giờ đy mi chỉ sinh trong chuồng

Bn Đức quốc nơi vng Hambourg.

 

Lcrevisse

Incertitude, mes dlices

Vous et moi nous nous en allons

Comme sen vont les crevisses,

reculons, reculons.

 

Tm

Nghi ngại, i th vui của ta

Cng nhau ta cng bước đi ra

Như những con tm đang bng nước

Cứ đi giật li, lui tới, li xa.
 

Le poulpe

Jetant son encre vers les cieux

Suant le sang de ce quil aime

Et le trouvant dlicieux,

Ce monstre inhumain, cest moi-mme.

 

Bạch tuộc

Mực phng ln cc tầng trời

Min man ht mu những loi n ưa

Thấy mu ngon lnh tuyệt vời

Quỷ bất nhn ấy l người chnh ta.
 

La chenille

Le travail mne la richesse

Pauvres potes, travaillons!

La chenille en peinant sans cesse

Devient le riche papillon.

 

Con su

Lm việc dẫn tới sang giu

Hỡi nh thơ khổ hy lao động nhiều

Su kia vất vả ngy đm

Mới thnh con bướm mỹ miều lượn bay.
 

La carpe

Dans vos viviers, dans vos tangs,

Carpes, que vous viviez longtemps!

Est-ce que la mort vous oublie

Poissons de la mlancolie.
 

C chp.

Vốn sống trong hồ trong ao

C chp my sống thiệt lu

Hay l thần chết qun mất

C my l giống đa sầu.
 

La colombe

Colombe, l'amour et l'esprit

Qui engendrtes Jsus-Christ,

Comme vous j'aime une Marie.

Qu'avec elle je me marie.

 

Chim cu

Hỡi bồ cu, tnh yu v thần linh

Từng sinh thnh nn Cha Ki t

Yu Marie ti cũng như cc vị

Cng nng, chồng vợ kết duyn lnh.
 

La souris

Belles journes, souris du temps,

Vous rongez peu peu ma vie,

Dieu! Je vais avoir vingt-huit ans,

Et mal vcus, mon envie.

 

Chuột

i ngy đẹp, chuột thời gian

Mi gặm mi nhắm ăn mn đời ta

Trời ơi, cũng gần hăm tm rồi m

M sao vẫn sống dật dờ bấy lu.

 

La puce

Puces. amis, amantes mmes!

Quils sont cruels ceux qui nous aiment!

Tout notre sang coule pour eux,

Les bien-aims sont malheureux.

 

Rệp.

Rệp, bạn, hay l người tnh

Những người thương ta m sao qu dữ

Mu ta chảy cả trong người họ

Những người yu qu cng khổ đau.

 

La sauterelle

Voici la fine sauterelle

La nourriture de Saint Jean

Puissent mes vers tre comme elle,

Le rgal des meilleures gens.
 

Chu chấu

Đy nng chu chấu mảnh mai

Thức ăn hng ngy của Thnh Saint Jean

Thơ mnh mong được như nng

Trở thnh tiệc lớn của người khn ngoan.
 

Le dauphin

Dauphins, vous jouez dans la mer,

Mais le flot est toujours amer,

Parfois, ma joie clate-t-elle?

La vie est encore cruelle.
 

C heo

Ny c heo, cc người vui chơi trn biển

M sng nước bao giờ cũng đắng cay

Một đi lc, niềm vui c bừng nở?

Cuộc đời vẫn c độc như xưa.
 

La mduse

Mduses, malheureuses ttes

Aux chevelures violettes

Vous vous plaisez dans les temptes,

Et je m y plais comme vous faites.
 

Sứa

Sứa ơi, ci đầu tội nghiệp

Mi tc một mu tm ngắt

Sứa vui trong cơn bo tố

V ta cũng thấy vui vui.
 

Le paon

En faisant la roue, cet oiseau

Dont le pennage trane terre

Apparat encore plus beau

Mais se dcouvre le derrire.
 

Cng

Chim cng đui ko di thng

Đến khi cng ma đui vng trn xoe

Hnh ảnh trng thật đẹp sao

Nhưng rồi để hở đng sau mất rồi.
 

Le hibou

Mon pauvre cur est un hibou

Quon cloue, quon dcloue, quon recloue

De sang, dardeur, il est bout

Tous ceux qui maiment, je les loue.
 

Con c

Tim ti l con c hi

Bị người đm, rt, rồi người lại đm

Cạn cả mu, hết nhiệt tm,

Ai yu ti, ti hết lng ngợi khen.
 

Le buf

Ce chrubin dit la louange

Du paradis, o, prs des anges

Nous revivrons, mes chers amis,

Quand le bon Dieu laura permis.
 

B

Thin sứ ni ln lời ngợi ca

Chốn thin đường gần cc thin thần

Cc bạn ơi, chng mnh sống lại

Khi được php của Cha nhn từ.
 

Les sirnes

Sach-je do provient, Sirnes, votre ennui

Quand vous vous lamentez, au large, dans la nuit?

Mer, je suis comme toi, plein de voix machines

Et mes vaisseaux chantants se nomment les annes.
 

Những nng tin c

Hỡi cc nng tin c, ta c biết chăng

Cc em ưu phiền, ngoi biển rộng, trong đm?

V biển cả, cũng như người, ta cũng đầy tiếng ni mưu toan

V những con tu rộn r của ta mệnh danh thng năm.
 

Đọc thơ Apollinaire v dịch vi bi, chỉ l vi nt chấm ph để mong chia sẻ phần no sự mến mộ. Nh thơ tuy sống khng lu nhưng ảnh hưởng của ng thật lớn, kh ni hết được trong mấy trang giấy

 


THN TRỌNG SƠN
dịch v giới thiệu
Thng 4 - 2023.


 

art2all.net